“Dân tộc” thực chất là một khái niệm văn hóa. Có những dân tộc không có lãnh thổ riêng, không có quốc gia, thậm chí toàn bộ dân tộc phải phiêu tán khắp nơi trên thế giới, không sống tập trung cùng nhau. Nhưng nếu họ vẫn giữ được nền văn hóa của mình, thì dân tộc ấy vẫn tồn tại.

Ví dụ điển hình nhất chính là người Do Thái. Kể từ khi Chúa Giê-su bị đóng đinh trên thập tự giá, dân tộc Do Thái đã phải trải qua gần hai nghìn năm lưu vong, bị chế giễu và áp bức ở khắp các quốc gia, thậm chí bị tàn sát hàng loạt trong Thế chiến thứ Hai. Thế nhưng, nhờ giữ vững đức tin và văn hóa của mình, dù không có đất đai hay chính quyền, người Do Thái vẫn duy trì được bản sắc dân tộc suốt hàng thiên niên kỷ.

Ngược lại, có những dân tộc tuy còn người, còn huyết thống, còn sống trên đất tổ tiên, nhưng vì đánh mất văn hóa của mình, nên thực chất đã diệt vong từ trong tinh thần, chỉ còn lại cái tên là tồn tại mà thôi.

Ở Trung Quốc, từng có nhiều dân tộc hùng mạnh — như Tiên Ty, Khiết Đan, Nữ Chân… Trong đó, một bộ tộc của người Nữ Chân đã lập nên triều Thanh, sau đổi tộc danh thành người Mãn. Ngày nay, ở Trung Quốc có không ít người tự xưng là hậu duệ Bát Kỳ, nhưng họ không còn biết nói tiếng Mãn, không biết đọc chữ Mãn, không giữ tập tục Mãn — dòng máu của họ vẫn là người mãn, nhưng văn hóa đã hòa tan vào văn hóa người Hán.

Bởi vậy, toàn bộ tiến trình phát triển lịch sử chính là quá trình hình thành và củng cố văn hóa của một dân tộc. Khi con người học lịch sử, họ sẽ rút ra được những đặc tính của dân tộc mình, và hiểu được những giá trị mà dân tộc ấy coi trọng nhất.