Những kẻ học Pháp gia, hầu hết không có kết cục tốt đẹp.

Kể từ khi tôi làm bộ lịch sử thời Tần Hán, tôi thấy một điều rất lạ: Những người theo Pháp gia hầu như không có kết cục tốt.

Từ Thương Ưởng, Lý Tư, Hàn Phi Tử, đều có kết cục không tốt đẹp.

Ban đầu, người ta có thể nghĩ là do trùng hợp, hoặc tư tưởng lớn không gặp thời.

Nhưng khi tôi theo dõi lịch sử thời Hán, thì cũng thấy y như vậy. Thời Hán có một số người học Pháp gia, nhưng đa số là họ học cả Nho gia. Tức là không hoàn toàn theo Pháp gia, mà vẫn có học Nho gia để bổ trợ.

Thế mà vẫn vậy. Giả Nghị qua đời trong uất ức. Triệu Sở bị chém giữa chợ. Và rồi đến Tang Hoàng Dương.

Khi trước, luôn có người tranh luận với tôi rằng Pháp gia tốt như thế này, Pháp gia tốt như thế kia. Nhưng có vẻ đây là bộ môn bị “kỵ số”, cứ ai theo thuyết Pháp gia là kết cụ không yên ổn.

Có người tranh luận rằng nhờ Pháp gia mà đất nước mới phát triển, nhà Tần nhờ Pháp gia mới mạnh.

Cũng không hẳn vậy. Thời Hán ban đầu họ dùng Đạo gia để trị nước, sau đó chuyển sang dùng Nho gia, nhưng đất nước vẫn phát triển. Hán Vũ đế đánh bại Hung Nô, khai thông Tây vực, cũng không phải là dùng Pháp gia, mà là nho gia.