Quan hệ Việt – Trung: Khi “anh em” không đồng vai vế

Trong suốt chiều dài lịch sử, Việt Nam luôn nằm cạnh một người láng giềng khổng lồ – vừa là “người anh” trong danh xưng, vừa là mối đe dọa tiềm tàng. Người ta thường gọi mối quan hệ này là “anh em”, nhưng nếu nhìn kỹ, đây là một thứ “anh em không bình đẳng”, nơi kẻ mạnh luôn giữ vị thế áp đảo, và kẻ yếu – muốn tồn tại – phải biết mình là ai.

Vị thế địa lý và giới hạn quyền lực

Là một quốc gia nhỏ nằm ngay sát bên Trung Quốc, Việt Nam chưa từng xưng đế trong suốt hàng nghìn năm, dù đã có lúc đánh thắng phương Bắc, giữ vững chủ quyền. Không phải vì không có lòng tự tôn, mà vì quốc lực không cho phép.

Trong văn hóa chính trị phương Đông, “xưng đế” không chỉ là vấn đề danh xưng – nó là tuyên bố quyền lực ngang hàng với Thiên tử Trung Hoa. Mà làm vậy, trong khi binh lực không mạnh, kinh tế không vững, thì chẳng khác nào khiêu khích một gã khổng lồ đang nằm cạnh cửa. Đó là điều mà bao đời vua chúa Việt Nam hiểu rất rõ.

“Chư hầu” – lựa chọn để tồn tại

Vì thế, dù có nhiều lần kháng chiến chống xâm lược, nhưng sau mỗi chiến thắng, các triều đại Việt vẫn chủ động sang triều cống, xin phong vương, và giữ vị trí “chư hầu” trong trật tự thiên hạ mà Trung Hoa đặt ra.

Nghe thì buồn. Nhưng là thực tế chính trị. Có lần, khi nhà Mạc và nhà Lê tranh ngôi, cả hai bên đều gửi thư sang cầu cứu Hoàng đế Khang Hy. Và Hoàng Đế đứng ra hòa giải.

Trong cái nhìn của Nho gia xưa, quyền lực phải đi cùng Thiên mệnh. Hoàng đế là người duy nhất có thiên mệnh thống lĩnh thiên hạ. Nước nhỏ không đủ “đức” và “mệnh”, thì chỉ nên xưng vương mà thôi.

Đó là lý do vì sao, ngay cả khi đánh thắng quân xâm lược, vua Việt vẫn phải quỳ nhận sắc phong từ thiên triều – để đổi lấy sự yên ổn.

Thực dụng – để sinh tồn

Thật ra, cũng không cần ghét Trung Quốc. Ghét hay không chẳng thay đổi được địa lý. Hai quốc gia vẫn phải nhìn nhau, vẫn phải giao thương, vẫn phải dè chừng lẫn nhau mà sống.

Việt Nam là một quốc gia nhỏ, nhưng lại thông minh. Biết khi nào cần mềm mỏng, khi nào cần cứng rắn. Biết lúc nào cúi đầu để giữ dân, lúc nào phải đứng lên để giữ nước.

Quan hệ Việt – Trung, nếu phải gọi tên một cách chính xác, thì nên gọi là:
“Bằng mặt, không bằng vai.”
Vừa hợp tác, vừa cảnh giác. Vừa mượn nhau để sống, vừa dè chừng để khỏi mất mình.

Những dòng cuối cùng…

Lịch sử Việt Nam không có hoàng đế. Nhưng lại có những người đứng đầu xứng đáng với hai chữ “thiên tử”, bởi vì họ hiểu rõ ranh giới của kiêu ngạo và sinh tồn.

Xưng vương để giữ nước, xưng đế để mất dân – đó là cái khôn của một dân tộc nhỏ biết mình là ai trong một thế giới lớn.