Bỏ bài thi trắng nhưng vẫn đỗ tiến sĩ – Câu chuyện của một nho sinh tối dạ

Chào mừng các bạn đến với kênh Radio của chúng tôi. Trong video này, tôi xin chia sẻ câu chuyện của tiến sĩ Nguyễn Trật. Trong kỳ thi Quý Hợi (năm 1623), ông đã để giấy trắng, nhưng vẫn đỗ tiến sĩ.

Kính thưa quý vị và các bạn, Nguyễn Trật sinh năm 1573, là người làng Nguyệt Viên, huyện Hoằng Hóa (nay thuộc xã Hoằng Quang, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa). Tương truyền, ông là người cao lớn khỏe mạnh, lại hiền lành siêng năng. Vậy nhưng vì tối dạ, nên dù đọc sách nhiều, Nguyễn Trật cũng không nhớ nổi mấy trang. Thế là sau một thời gian miệt mài, ông cuối cùng cũng phải bỏ cuộc, không còn màng đến sách vở nữa.

Trong sách “Tang thương ngẫu lục” có kể lại rằng: có người thầy địa lý già thường hay đến làng Nguyệt Viên. Một hôm, thầy phong thủy này đến nhà một Nho sinh, vị này nổi tiếng học rộng văn hay trong làng. Thầy địa lý nói rằng: vì mến mộ tài học mà muốn tặng nho sinh một miếng đất, miếng đất phong thủy này sẽ giúp người sở hữu có thể đỗ tiến sĩ. Thế nhưng Nho sinh cho rằng mình là người học rộng tài cao, đi thi chắc chắn sẽ đỗ, nên không cần đất tốt làm gì.

Sau đó, thầy địa lý đến nhà Nguyễn Trật, thấy đây là người hiền lành lễ độ, nên có ý muốn tặng cho miếng đất. Nguyễn Trật kính cẩn tiếp đón thầy địa lý ở nhà mình đến mấy tháng, ông lễ độ chu toàn, và nhận được miếng đất quý.

Sau đó, Nguyễn Trật lại đến trường đi học, ông rất chăm chú việc đèn sách, đến kỳ thi Hương lúc đó, ông đã 40 tuổi. Biết học trò của mình là người hiền lành, lễ độ, nhưng tối dạ, kém thông minh, nên thầy giáo dặn các học trò khác, khi vào trường thi thì nhớ tìm cách giúp đỡ cho Nguyễn Trật.

Lúc bấy giờ, nhà Lê Trung Hưng vừa đánh bại nhà Mạc, nên kinh thành Thăng Long còn rất lộn xộn, việc thi cử còn lỏng lẻo. Nhờ thế mà khi đi thi, Nguyễn Trật được bạn bè giúp đỡ mà đỗ Hương cống, và lọt vào kỳ thi Hội.

Đến kỳ thi Hội năm 1623, thời vua Lê Thần Tông, Nguyễn Trật về Kinh dự thi. Nhờ bạn bè giúp đỡ, ông vượt qua được trường nhất, trường nhì và trường ba.

Đến trường tư, thì bạn bè của Nguyễn Trật hầu như đã rơi rớt hết cả. Chẳng còn ai giúp Nguyễn Trật khi ông thi trường tư, cũng là kỳ thi cuối cùng của thi Hội.

Trong cuốn “Tang thương ngẫu lục” mô tả rằng:

Đến trường tư, trước đó mấy ngày, bạn cùng trọ một nhà đều lo đi sắm sửa thêm các thứ cần thiết để vào trường thi. Bởi vì vào thời đó, các thí sinh phải tự dựng lều và đặt chõng để viết bài. Thế nhưng, Nguyễn Trật ở nhà nằm ngủ ngày, trong giấc chiêm bao, bỗng thấy có một vị thần đến, kêu to lên rằng: Khương, khương!

Tỉnh dậy, ông nghĩ:

– Hai chữ Khương cùng âm (một chữ là họ hoặc tên người, một chữ có nghĩa là gừng), ta cứ thử mang theo gừng xem sao.

Hôm vào trường thi, ông đã thật sự mang theo gừng. Thế rồi chiều tối hôm ấy, ở lều bên cạnh có một thí sinh vật vã, ôm bụng kêu đau, hỏi ra mới biết đó chính là viên nho sinh, quê ở làng Bột Thái. Nguyễn Trật vội đem nước gừng đổ cho uống. Lát sau, người ấy lấy bài thi của mình ra và nói:

– Đây là bài thi rất đắc ý của tôi, nhưng chưa đề tên vào, nay xin tặng ông để đền ơn. Xin ông cõng tôi ra khỏi trường, tôi dẫu có chết cũng chẳng ân hận gì nữa.

Nguyễn Trật vâng lời, cõng viên Nho sinh ra khỏi trường. Một lúc sau, viên Nho sinh này lại phát bệnh mà qua đời.

Nguyễn Trật nhận bài thi của Nho sinh này, nhưng vì bài thi làm chưa xong, nên ông viết thêm phần cuối cho xong, rồi ghi tên mình vào, nộp cho quan giám khảo.

Khi các quan chấm thi, thấy bài của Nguyễn Trật thì thấy làm rất hay, nhưng đến phần cuối thì câu văn kém hẳn, nhưng vẫn chấm điểm cao. Nguyễn Trật nằm trong 7 người đỗ đầu, được vào thi Đình.

Có 3.000 sĩ tử lọt vào đến thi Hội, chỉ chọn ra 7 người đỗ và vào đến thi Đình. Trong khi bạn bè người làng đều thi rớt cả, thì Nguyễn Trật vẫn lọt được vào danh sách thi Đình. Điều này khiến nhiều người quen biết vô cùng kinh ngạc, bàn tán xôn xao.

Vào đến thi Đình, Nguyễn Trật thấy đề thi khó quá, không sao làm bài được, bèn bỏ giấy trắng nộp bài. Các quan cho rằng Nguyễn Trật ngông nghênh nên nộp giấy trắng, Triều đình rất tức giận. Theo lệ thì 7 người vào đến thi Đình thì đều đậu hết, chỉ là phân định ra một người đỗ đầu và sáu người còn lại đỗ tiến sĩ. Thế nhưng, vì cho rằng Nguyễn Trật ngông cuồng, không chịu làm bài mà bỏ giấy trắng, nên Triều đình dự tính không treo bảng vàng, không cho ông đậu tiến sĩ.

Trong khi Triều đình dự định xóa tên Nguyễn Trật khỏi tất cả các kỳ thi và cân nhắc hình thức xử phạt, thì trong Triều có biến, chúa Trịnh Tùng ốm nặng, không qua khỏi, liền trao quyền bính lại cho con cả là Trịnh Tráng. Một người con khác là Trịnh Xuân đã dẫn quân tranh quyền với anh mình, giao tranh khiến kinh thành hỗn loạn, Trịnh Tráng vội rước Vua vào Thanh Hóa.

Về sự việc này, Văn bia đề danh tiến sĩ khoa thi Quý Hợi tại Văn Miếu có ghi rằng:

Đến ngày tháng 6 mùa hạ, gặp thời tiết sấm chớp mưa gió, các quan văn võ tạm rước thánh giá hồi loan để củng cố căn bản, hòa hợp lòng dân để nước nhà được thêm lớn lao rạng tỏ.

Trong lúc hỗn loạn, Nguyễn Trật có công lớn khi hộ giá nhà Vua đến Thanh Hóa, vì thế việc trừng phạt được bỏ qua. Cuối cùng, ông vẫn được cho đậu tiến sĩ, và có lẽ đây là trường hợp thí sinh văn tài không có, nộp giấy trắng vẫn đậu vị tiến sĩ, là tình huống đặc biệt có một không hai trong lịch sử.

Sau này, Nguyễn Trật làm quan đến chức Công khoa Đô Cấp sự trung. Dù ông không có văn hay, nhưng tính tình hiền lành, thương yêu dân chúng, làm quan rất thanh liêm, người dân yêu mến gọi ông là quan Nghè Nguyệt Viên.

Cảm ơn bạn đã theo dõi video này, hẹn gặp lại bạn trong những tập tiếp theo.

https://www.youtube.com/watch?v=lm4x7oo-2X8