Giàu – Nghèo và Đạo Nghĩa: Cuộc gặp giữa Tử Cống và Tử Lộ

Tử Cống là một trong những học trò xuất sắc của Khổng Tử. Ông thông minh, lanh lợi, giỏi biện luận và đặc biệt thành công trên con đường làm ăn buôn bán. Sau khi học đạo thánh hiền, Tử Cống rời quê hương, đi khắp nơi kinh thương, chẳng mấy chốc đã trở thành thương nhân giàu có, danh tiếng lẫy lừng khắp các nướcchư hầu. Người đời gọi ông là thương nhân giàu nhất trong các môn đệ của Khổng Môn.

Một lần trở về quê, Tử Cống tình cờ gặp Tử Lộ – người bạn đồng môn năm xưa. Nhưng cảnh tượng trước mắt khiến ông sững sờ. Tử Lộ khi ấy đang làm quan ở một vùng nghèo khó, áo quần chắp vá, dáng vẻ khắc khổ, gió bụi in hằn trên mặt. Tử Cống cưỡi xe ngựa sang trọng, áo gấm sáng ngời, cười nói:

– Tử Lộ, cớ sao huynh sống vất vả vậy? Sao không học ta mà buôn bán, cũng sẽ có ngày được áo lụa, xe quý, kẻ đưa người đón như ta.

Tử Lộ mỉm cười, bình tĩnh nói rằng:

– Ta nghe Khổng phu tử dạy rằng: “Quân tử mưu đạo, tiểu nhân mưu lợi.” Ta chọn giữ đạo nghĩa mà sống, chứ không chạy theo lợi danh. Giàu sang mà trái đạo thì ta không màng.

Câu nói ấy khiến Tử Cống trầm mặc. Dù là người giàu có bậc nhất trong số học trò Khổng Tử, ông vẫn cúi đầu trước cái khí tiết và lòng kiên định của Tử Lộ.

Và, mặc dù ông theo học Khổng Tử đã lâu, nhưng Tử Cống vẫn chưa thấu tỏ được Đạo.

Thế mới thấy, người xưa coi trọng đạo đức và khí tiết hơn là giàu sang phú quý. Trong con mắt họ, sự cao quý của một con người không nằm ở số vàng bạc tích được, mà nằm ở cách sống – có giữ được nghĩa khí, có trung hậu, có ngộ Đạo hay không.

Còn thời nay thì sao?

Người ta tung hô kẻ giàu, cúi đầu trước tiền bạc. Họ bảo: “Người giàu thì nói gì cũng đúng.” Họ có thể chê kẻ nghèo không tiếc lời, nhưng lại không dám buông một lời công chính với kẻ quyền thế. Có người thậm chí còn nhạo báng đạo lý, cho cho rằng: những kẻ nói nhân nghĩa trên đời đều là đạo đức giả.

Quả là suy bụng ta ra bụng người.

Nhưng liệu giàu sang có đáng để ta truy cầu đến mức quên mất cái tâm, cái nghĩa hay không?

Lý Tư – thừa tướng nước Tần, quyền lực khuynh quốc, giàu sang tột đỉnh. Nhưng cuối đời, ông bị xử ngũ hình, ông cùng con bị chém ngang lưng giữa, chết không toàn thây.

Cả đời toan tính, cuối cùng chẳng còn lại điều gì.

Thương Ưởng cũng vậy. Ông từng là người làm thay đổi cả nước Tần, lập nên pháp trị, được phong hầu ban đất, vinh hiển vô cùng. Nhưng khi thất thế, chính những điều luật ông đặt ra lại được dùng để giết ông.

Cả hai người đều từng ở đỉnh cao giàu sang và quyền lực, nhưng kết cục đều bi thảm. Vì sao?

Vì người có tiền, chưa chắc đã có Đạo

***

Giàu có không sai. Nhưng giàu có phải đi kèm với đạo nghĩa. Người xưa nói: “Phú quý nhi bất năng dâm, bần tiện nhi bất năng di, uy vũ nhi bất năng khuất, thị vi đại trượng phu.” – Giàu mà không buông thả, nghèo mà không thay lòng, gặp uy quyền mà không khuất phục – ấy mới là bậc đại trượng phu.

Người giàu mà nêu cao đạo đức, tuyên dương điều thiện, dùng tiền của để hành hiệp, giúp đời – đó mới là người giàu xứng đáng được kính trọng.

Còn nếu cắm đầu cả đời vì tiền, bỏ rơi đạo nghĩa, thì đến cuối cùng, bạn sẽ chỉ thấy một cảm giác trống rỗng. Có thể bạn giàu hơn cả vạn người, nhưng trong lòng thì nghèo hơn cả một kẻ ăn xin biết giữ lễ nghĩa.

Lời kết…

Tiền bạc là vật ngoài thân. Đạo đức mới là gốc rễ làm người. Hãy sống sao cho đến cuối đời, có thể ngẩng đầu nhìn lại, không thẹn với tổ tiên, không thẹn với chính mình. Giàu hay nghèo – chỉ là duyên. Nhưng giữ được khí tiết – mới là phẩm cách vĩnh hằng.