Xuân thu Chiến quốc (75) Sự quật khởi của Phạm Thư – Tướng quốc lừng lẫy của nhà Tần

Khoảng năm 272 TCN, có một người từ nước Nguỵ đến nước Tần, người này đã chế định ra sách lược thâu tóm thiên hạ một cách có hệ thống, người này chính là Phạm Thư.

Phạm Thư với Trương Nghi đều là người nước Nguỵ, từ nhỏ gia đình rất nghèo, mãi không có cơ hội lập công danh. Sau khi lớn ông nương nhờ chỗ Trung đại phu nước Nguỵ là Tu Giả, làm môn khách trong nhà Tu Giả.

Tu Giả là quan Đại phu chuyên phụ trách công việc ngoại giao giữa các nước chư hầu. Có một lần Tu Giả đi sứ nước Tề, ông mang Phạm Thư đến nước Tề. Tề vương nghe nói Phạm Thư là người rất có bản sự, bèn bí mật phái người đưa cho Phạm Thư thịt bò, rượu, và 10 cân vàng kim. Tề vương hy vọng Phạm Thư có thể ở lại nước Tề để phục vụ, nhưng Phạm Thư từ chối.

Tu Giả nghe câu chuyện này thì thấy không vui, bởi vì khi đó ông lấy thân phận sứ giả đến nước Tề, ông làm mấy tháng đều không có kết quả. Điều đó nói lên rằng Tề vương không coi trọng ông mà lại coi trọng thủ hạ của ông là Phạm Thư. Ông cảm thấy rất mất mặt nên bảo Phạm Thư trả lại 10 cân vàng, chỉ giữ lại rượu và thịt bò.

Công việc ngoại giao sau khi hoàn thành xong, Tu Giả về Nguỵ lập tức báo cáo cho Tướng quốc là Ngụy Tề. Ngụy Tề là tôn thất nước Nguỵ, người này tính khí bạo ngược nóng nảy. Tu Giả nói: “Tề vương không phải là vô duyên vô cớ cho Phạm Thư rượu thịt và vàng kim, tôi đoán rằng Phạm Thư đã tiết lộ một vài chuyện cơ mật cho Tề vương rồi”.

Khi đó Ngụy Tề đang ở đại yến tiệc, Ngụy Tề lập tức phái người bắt Phạm Thư lại rồi hỏi: “Rốt cuộc ngươi có tiết lộ cơ mật gì cho Tề vương không?”.

Phạm Thư đương nhiên không thừa nhận. Thế là Ngụy Tề lệnh cho cai ngục đánh Phạm Thư, đánh liên tục mấy tiếng đồng hồ. Phạm Thư bị đánh đến độ khắp thân máu thịt lẫn lộn, xương gãy thịt nát, răng cũng bị gãy… Phạm Thư bị đánh đến hôn mê bất tỉnh, cai ngục tưởng là đã chết nên báo tin về cho Ngụy Tề.

Ngụy Tề vẫn còn tức giận, đến mức lệnh cho người lấy chiếu bọc ‘xác’ Phạm Thư lại, vứt bên trong nhà vệ sinh, sau đó để môn khách tiểu lên người Phạm Thư.

Phạm Thư là con người đầy nghĩa khí, khi đó ông từ chối lưu lại nước Tề, bởi vì ông cùng Đại phu Tu Giả đi sứ từ nước Nguỵ, là cùng đi cùng về, không ăn ở hai lòng. Hơn nữa ông là người có khí phách, chính là ông không tiết lộ cơ mật thì tuyệt đối không thừa nhận, có đánh chết cũng không thừa nhận .

Ông bị vứt trong nhà vệ sinh, đến đêm thì tỉnh lại, thấy bên cạnh có một cai ngục đang nhìn. Ông nói với người lính cai ngục rằng: “Ngươi thấy bộ dạng ta như thế này, sẽ không sống được bao lâu. Nếu ngươi bằng lòng để người nhà của ta đưa ta về, để ta chết trên giường trong nhà, thì trong nhà ta còn có một ít tiền, sẽ lấy số tiền đấy cho ngươi, coi như lời cảm tạ”.

Thế là lính cai ngục mới đến chỗ Ngụy Tề rồi nói: “Bẩm tướng quốc, người ấy chết trong nhà vệ sinh đã bốc mùi hôi thối, liệu có thể đem ông ấy ra không?”. Khi đó Ngụy Tề đã uống say, Ngụy Tề nói: “Hãy vứt xác hắn ta đến nơi hoang dã, để chó hoang chim rừng rỉa xác hắn ta”.

Thế là viên cai ngục lặng lẽ báo cho người nhà Phạm Thư đưa ông về nhà.

Người nhà giúp ông rửa sạch vết thương, cho ông ăn một chút. Phạm Thư nói: “Tôi không thể ở nhà. Hiện tại Ngụy Tề đang uống say nên mới để người đem tôi vứt ra vùng hoang dã. Ngày mai sau khi hắn tỉnh lại, hắn nhất định sẽ phái người điều tra tung tích tôi, khi đó sẽ rất nguy hiểm. Tôi có một người bạn tốt là Trịnh An Bình, tối nay mọi người hãy lặng lẽ đưa tôi đến nhà ông ấy. Sau đó sáng sớm mai làm tang lễ, coi như tôi đã chết”.

Sáng hôm sau, quả nhiên Ngụy Tề tra xét tung tích của Phạm Thư. Lúc này chỉ thấy một cái chiếu không, thuộc hạ nói: “Có thể là bị chó hoang gặm mất thi thể rồi”. Ngụy Tề lại phái người đến nhà của Phạm Thư, thấy trong nhà đang cử hành tang sự. Ngụy Tề cho rằng Phạm Thư đã chết.

Phạm Thư vì để tránh kẻ thù nên đổi tên của mình từ Phạm Thư sang Trương Lộc, ở nước Nguỵ mai danh ẩn tính. Chúng ta thấy Phạm Thư là người rất có lý trí, dưới tình huống thống khổ ngặt nghèo mà ông có thể nghĩ đến việc ngày mai Ngụy Tề sẽ tìm ông.

Phạm Thư đổi tên thành Trương Lộc, mai danh ẩn tính để tránh kẻ thù. Một đoạn thời gian sau, sứ giả nước Tần là Vương Kê đến nước Ngụy. Trịnh An Bình đến đón tiếp Vương Kê, nhân lúc đó tiến cử Phạm Thư, đồng thời sắp đặt cho hai người hội kiến bí mật. Vương Kê bị sở tài sở học của Phạm Thư thuyết phục, thế là ông lẳng lặng đưa Phạm Thư đến nước Tần. Nhưng không ngờ, vừa vào nước Tần lại gặp cậu của Tần Chiêu Tương Vương, chính là Ngụy Nhiễm. Ngụy Nhiễm đã từng với tám người con của Thái hậu Mị giành chiến thắng trong chính biến cung đình. Ông cùng hai em trai của Tần vương là Cao Lăng Quân Doanh Hiển và Kinh Dương Quân Doanh Khôi trở thành người nắm quyền thực sự của nước Tần. Thời gian họ nắm thực quyền kéo dài 40 năm.

Ngụy Nhiễm mỗi năm đều đi tuần tra khắp nước, làm công tác kiểm tra giám sát, đồng thời vỗ về động viên người dân, kiểm tra xe ngựa… ông làm một chức vị rất hào nhoáng. Lần này đang lúc đi tuần các quận huyện thì gặp Vương Kê, mới từ nước Nguỵ trở về.

Phạm Thư nói với Vương Kê: “Tôi nghe nói con người Ngụy Nhiễm này không thích nhân tài của quốc gia chư hầu khác đến, cũng không thích người du thuyết. Nếu ông ta gặp tôi, ông ta sẽ đuổi tôi, cho nên tốt nhất là tôi nên ẩn náu”.

Thế là Phạm Thư và Trịnh An Bình, hai người họ ẩn náu trên xe, không xuống xe. Ngụy Nhiễm đến hỏi Vương Kê rằng: “Việc công làm thế nào rồi, công tác ngoại giao thế nào rồi?…”. Sau khi hỏi thăm một số tình huống, cuối cùng Ngụy Nhiễm hỏi Vương Kê: “Ông có mang những kẻ sĩ du thuyết đến nước Tần không?”.

Vương Kê nói dối là không có. Ngụy Nhiễm nói thêm: “Nhóm người này chuyên khua môi múa mép, hôm nay nói thế này, ngày mai lại nói thế khác. Không thể tin được bọn họ, họ cũng là người vô dụng nhất, loại người này muôn ngàn lần không nên đến nước Tần”. Ngụy Nhiễm cảnh cáo một chút, sau đó mới rời đi.

Phạm Thư từ trong xe thấy Ngụy Nhiễm đã đi xa rồi, ông mới từ trong xe đi ra, nói với Vương Kê: “Chỗ này không thế ở lại, hiện tại tôi phải nhanh chóng tìm một nơi để ẩn thân, Tướng quốc Ngụy Nhiễm không thích kẻ sĩ du thuyết”. Vương Kê nói: “Không cần trốn nữa, ông ta đã đi rồi”.

Phạm Thư nói: “Tôi vừa mới ở trong xe lén nhìn người này, lòng trắng trong mắt nhiều hơn, trắng dã và ánh mắt hung ác, mắt nhìn xéo người, đặc điểm tính cách người này là: tính đa nghi mà hiểu việc chậm, cho nên ông ta đi rồi, lát sau nhất định sẽ phái người khám xét xe”.

Điều này cho chúng ta thấy rằng Phạm Thư cũng biết xem tướng số. Phạm Thư và Trịnh An Bình sau khi xuống xe, hai người nhanh chóng đến một nơi để lẩn trốn. Quả nhiên xe đi không quá ba dặm, thì phía sau một toán quân kéo tới, nói là phụng mệnh Tướng quốc nước Tần Ngụy Nhiễm đến kiểm tra, xem rốt cuộc có người của nước chư hầu khác đến không, kiểm tra quanh xe một vòng, họ thấy không có bèn rời đi.

Trong tâm Vương Kê nghĩ: Trương Lộc quả thật là kẻ sĩ mưu trí, thế là ông đem Trương Lộc đến đô thành Hàm Dương của nước Tần.

Vương Kê về đến Hàm Dương, Tần vương tiếp kiến ông, hỏi chuyện này chuyện kia. Ông nhân cơ hội này nói với Tần vương: “Lần này thần về có đem theo tân khách, người này là Trương Lộc, là một người tài năng. Trương Lộc nói nước Tần hiện tại đang rất nguy hiểm, nhưng ông ta có thể đưa ra sách lược khiến nước Tần an toàn. Trương Lộc không muốn viết phong thư cho đại vương vì sợ trong đó đề cập không rõ ràng. Ông ấy hy vọng đại vương có thể cho ông ta chút thời gian gặp mặt trực tiếp để bàn bạc vấn đề”.

Tần vương khi đó không tin lời của Vương Kê. Bởi vì ông không thấy nước Tần có nguy hiểm nào cả.

Khi đó nước Tần đang đạt được những thắng lợi quân sự liên tiếp. Dựa vào danh tướng Bạch Khởi, nước Tần vừa mới đánh bại nước Sở phía Nam, ép buộc nước Sở dời đô; phía đông đánh bại nước Tề; nhiều lần đánh bại quân đội nước Hàn – Triệu – Ngụy. Từ Tần vương cho đến Tướng quốc Ngụy Nhiễm đều không ưa bọn biện sĩ, không ưa mấy kẻ thuyết khách, vậy thì Phạm Thư làm thế nào để lập công danh đây?

Phạm Thư đã ở nước Tần chờ đợi trong thời gian hai năm, lúc đó ông đang ở tình cảnh rất quẫn bách, bị người khinh bỉ, đến đâu cũng dễ gặp chuyện ăn vạ. “Sử ký – Phạm Thư thái trạch liệt truyện” ghi lại như sau: Phạm Thư sau khi công thành danh toại vút bay mãnh tiến, ông báo rất nhiều ân, có chuyện chỉ là nhận ơn một bát cơm, sau cũng được ông hậu tạ; ông cũng báo rất nhiều oán, chỉ cần trừng mắt khinh bỉ, ông cũng báo cái oán đó.

Phạm Thư ở nước Tần chờ đợi trong hai năm, vẫn luôn không có cơ hội gặp mặt Tần vương. Khi đó Tướng quốc nước Tần là Ngụy Nhiễm dự định tấn công vùng Cương Thọ của nước Tề. Nước Tần từ vùng Thiểm Tây tấn công đến Sơn Đông, ắt phải đi qua Hà Nam hoặc Hà Bắc, cũng chính là nói phải mượn đường chỗ nước Hàn và nước Nguỵ, khi đó quân Tần mới có thể đến Sơn Đông để tấn công nước Tề.

Ngụy Nhiễm vì sao muốn tấn công Cương Thọ? Bởi vì Ngụy Nhiễm có đất phong ở Đào, Đào chính là vùng Sơn Đông, rất gần Cương Thọ. Đào chính là vùng đất của nước Tần bị lọt thỏm ở nước Tề.

Trong những phần trước, chúng tôi đã kể về câu chuyện của nước Tề. Tề Mẫn Vương thời còn là quân vương, có một lần bị liên quân năm nước tấn công, chủ yếu do nước Yên dẫn đầu. Sau khi tấn công Tề, mỗi nước chiếm được một vùng đất, nước Tần chiếm được vùng đất tên là Đào. Tần vương phong đất Đào cho Ngụy Nhiễm, đây chính là vùng đất gọi là “phi địa” (飛地, là vùng đất lọt thỏm ở nước khác), không dính liền với quốc thổ nước Tần.

Nguỵ Nhiễm tấn công Cương Thọ là muốn khuếch đại đất phong của mình. Lúc đó Ngụy Nhiễm trù tính tăng cường binh lực, muốn huấn luyện binh sĩ ở nơi đây.

Phạm Thư nghe xong chuyện này, cảm thấy cơ hội đã đến, ông viết một phong thư gửi cho Tần vương. Trong thư nói thế này: “Tôi nghe nói quân chủ hiền minh là thưởng người có công, phạt kẻ có tội; còn hôn quân là chuyên môn thưởng cho người mình yêu quý và phạt những người mình ghét, quốc gia như thế sẽ không có hy vọng. Tôi muốn cống hiến sức lực vì đại vương, hy vọng ngài có thể cho tôi một cơ hội, cho tôi một chút thời gian, cho tôi được đem suy nghĩ của mình ra giãi bày. Nếu tôi nói có đạo lý thì ngài thu nạp, còn nếu ngài cảm thấy tôi nói không có đạo lý, lãng phí thời gian của ngài, ngài cho dù có giết tôi, tôi cũng không oán ngài”.

Sau khi đọc bức thư xong, Tần vương quyết định triệu kiến Trương Lộc… Trương Lộc đến một nơi gọi là Ly cung, ông ở đó chờ đợi. Lúc này xe ngựa của Tần vương đã đến, binh sĩ Tần vương hét lớn bảo ông né ra, ông không tránh mà vẫn đứng hiên ngang lẫm liệt.

Ông nói: “Vì sao phải tránh? Ai đang tới vậy?”.

Một tên thị vệ nói: “Tần vương đã đến rồi”.

Trương Lộc cố ý nói: “Nước Tần lẽ nào có vua? Ta chỉ nghe nói nước Tần có Tướng quốc và Thái hậu thôi, không nghe nói có vua”.

Đoạn lời này bị Tần vương nghe thấy, Tần vương khi đó không giận, ông biết Phạm Thư nói lời như vậy khẳng định là có nguyên nhân. Ông bèn thỉnh Phạm Thư đến cung điện của mình để xin thỉnh giáo.

Chúng ta biết rằng người xưa không có ghế đẩu hay băng ghế dài, những ghế này là sau thời Tống mới có. Khi ấy Tần vương và Phạm Thư quỳ trên đất mà nói chuyện với nhau, Tần vương hỏi Phạm Thư: “Gặp ông quả thật không dễ. Ông có điều gì chỉ bảo ta chăng?”.

Phạm Thư nói: “Dạ dạ”, ý là ‘được được’. Tần vương cứ chờ cứ chờ, Phạm Thư không nói lời nào.

Sau đó Tần vương lại hỏi: “Tiên sinh có thể chỉ dạy quả nhân không? Tiên sinh rốt cuộc muốn nói điều gì với ta?”. Phạm Thư vẫn chỉ nói ‘dạ dạ’ như trước, không nói gì thêm.

Sau đó Tần vương lại hỏi lần thứ ba, Phạm Thư cũng chỉ ‘dạ dạ’.

Con người Phạm Thư này rất hiểu tâm lý người ta, bởi vì khi đó ông đã nói một câu rất có hàm ý: “Lẽ nào nước Tần còn có quốc vương? Tôi chỉ nghe nói có Thái hậu và Tướng quốc”, hàm ý câu này rất kích thích tâm hiếu kỳ của Tần vương.

Nhưng Phạm Thư khi đó có rất nhiều câu không thể nói ra, bởi vì thân phận của Phạm Thư khi đó là khách trọ quê người, là lưu lạc đến nơi này, sống ở nơi không có người thân thích, trước giờ chưa gặp cũng như chưa từng đàm luận với Tần vương, cũng chưa biết Tần vương là người thế nào. Vậy nên ông buộc phải cẩn thận, bởi vì ông đã nói lời có liên quan đến nội bộ hoàng tộc, không cẩn thận sẽ bị mất mạng.

Tần vương mới hỏi ông: “Tiên sinh lẽ nào cảm thấy con người ta quá ngu muội ngốc nghếch, không đủ để tiếp nhận dạy bảo của ngài?”.

Phạm Thư khi này nói: “Thần không dám. Năm xưa Chu Văn Vương ở Vị Thuỷ mà gặp Khương Tử Nha, chỉ đàm luận vài câu đã bái Khương Tử Nha làm thầy, sau này thành tựu công danh sự nghiệp, diệt được Trụ Vương, kiến lập nên 800 năm nhà Chu. Mà Tỷ Can là chú của Trụ Vương, khi ông can gián Trụ Vương, Trụ Vương không những không nghe mà còn hại Tỷ Can, moi quả tim ông ấy”.

Phạm Thư nói: “Nếu lời tôi nói mà đại vương có thể dùng, có thể khiến nước Tần giàu mạnh, thì tôi chết cũng không đáng tiếc. Tôi chỉ sợ lời mình nói ra, đại vương không những không dung nạp, lại còn đem giết tôi đi, như thế những biện sĩ và mưu sĩ trong thiên hạ sẽ vì điều này mà giẫm chân tại chỗ, không thể tiến tiếp, như thế nước Tần thật sự gặp nguy”.

Những lời của Phạm Thư đã làm xúc động Tần vương. Tần vương nói với Phạm Thư: “Dù ngươi nói thế nào, dù có đụng chạm đến Thái hậu, mẫu thân ta, thậm chí đụng chạm đến cậu của ta, nếu những lời ấy là trực ngôn, ta sẽ không trị tội ngươi”.

Lúc này Phạm Thư mới bắt đầu hiến kế cho Tần vương. Việc này là sự việc rất khó, không phải nói ra chủ ý là khó, mà là lấy chủ ý trình lên Tần vương, thuyết phục Tần vương nghe chủ ý của ông, đây mới là điều vô cùng khó. Phạm Thư thông qua một loạt phương thức mới nhận được sự tín nhiệm của Tần vương.

Ông nói với Tần vương rằng: “Thần nghe nói: hiện tại nước Tần muốn xuất binh tấn công vùng đất Cương Thọ, đây là một sai lầm vô cùng lớn, thần kể một câu chuyện ngài sẽ minh bạch thôi. Năm xưa nước Ngụy tấn công nước Trung Sơn, tuy rằng công hạ được Trung Sơn, nhưng nước Triệu lại ngăn cách Nguỵ và Trung Sơn, do đó không cách nào quản lý được Trung Sơn. Rất nhanh sau đó Trung Sơn đã phục quốc”.

“Nước Tần hiện tại tác chiến tứ phương. Hôm nay đánh Sở, ngày mai đánh Tề, hôm kia đi đánh Ngụy. Chúng ta tương đương với việc thù địch bốn phương. Điều này đối với Tần không có gì là tốt”.

“Đại vương chi bằng viễn giao mà cận công, xa thân gần đánh, được một thốn đất là thốn đất của đại vương, được một xích đất là một xích đất của đại vương. Hôm nay sẽ nới lỏng nước xa, sau sẽ tấn công, chẳng phải là lấy dần thiên hạ ư”.

Những lời này của Phạm Thư khiến Tần vương vỗ tay tán thưởng, ông lập tức bái Phạm Thư làm Khách khanh. Từ đó trở đi, Tần vương sủng ái mến mộ Phạm Thư ngày càng sâu dày. Có quốc gia đại sự lúc nửa đêm, ông thường đến hỏi Phạm Thư, xin nghe kế sách, Phạm Thư ‘bảo sao ông nghe vậy’.

Sách lược ‘viễn giao cận công’ được đề xuất vào năm 270 TCN. Bốn năm sau đó, mối quan hệ giữa Phạm Thư và Tần vương đã là thân mật không gián cách.

Có một hôm Phạm Thư nói với Tần vương: “Tuy rằng đại vương tín nhiệm thần như vậy, nhưng có một sự tình mà thần chưa nói với đại vương. Bởi vì nó quá nguy hiểm, cho nên thần đang đợi thời cơ. Nếu sự việc này không được giải quyết, sự an toàn của nước Tần sẽ không đảm bảo được”.

“Khi thần ở nước Tề, chỉ biết nước Tề có Mạnh Thường Quân, không biết có Tề vương. Tại nước Tần, thần chỉ nghe nói có Thái hậu, còn có Tướng quốc Nhương hầu Ngụy Nhiễm, nghe nói có Hoa Dương Quân, Cao Lăng Quân, Kinh Dương Quân, chứ không nghe nói có Tần vương. Đây là nói rằng nền chính trị của nước Tần đang bị những đại thần này phân chia rồi lấy đi quá nhiều, quyền bính của đại vương còn quá ít.

Vương là gì? Nắm quyền sinh sát gọi là vương. Mà hiện nay Nhương hầu và Thái hậu nắm uy thế của nước Tần, xuất binh thì chư hầu sợ, mà giải giáp binh thì chư hầu mừng. Giáo huấn của lịch sử không thể không tiếp thu. Năm đó Thôi Trữ nước Tề vì quyền lực quá lớn mà hại Tề Trang Công. Lý Đoái với quyền lực quá lớn ở nước Triệu đã hại quốc vương nước Triệu và Thái thượng hoàng Triệu vương phụ. Hiện tại Nhương hầu và Thái hậu, họ đặt tai mắt bên cạnh đại vương. Thần thấy đại vương một mình đơn độc trên triều đã không chỉ một ngày, thần rất sợ sau này người thay đại vương trị vì thiên hạ không phải là con cháu ngài”.

Lúc đó Tần vương sợ đến kinh người, Tần Chiêu tương vương đã làm vua 41 năm, ông biết rõ quyền lực của mình bị phân tán rất gay gắt, nhưng lần này khi Phạm Thư đề cập thì không những là vấn đề quyền lực của bản thân ông, mà còn là vấn đề kế thừa quyền lực sau này. Cho nên lần nhắc nhở này đã làm ông cảnh tỉnh, ông bèn hỏi Phạm Thư nên làm thế nào?

Phạm Thư đã hiến kế cho Tần vương về cách để dần dần giải trừ quyền lực của Thái hậu, Tướng quốc Ngụy Nhiễm, Kinh Dương Vương, Cao Lăng Vương, Hoa Dương Vương. Sau vài năm, quyền lực đã dần thu về dưới tay của Tần vương. Và đã giải trừ đi mối họa này.

Còn về chính sách thu phục thiên hạ, Phạm Thư đề xuất là thông qua sách lược và phương thức ngoại giao để đạt được thắng lợi ngắn nhất, khái quát chính là bốn chữ: “Viễn giao cận công”, cũng là “xa thân gần đánh”. Với bốn chữ này, nước Hàn và nước Nguỵ là đối tượng tấn công đầu tiên của nước Tần.

Đây là kế sách hay, Tần Vương hoàn toàn nghe theo Phạm Thư.

Phạm Thư đã có địa vị cao, công danh lợi lộc đều có. Khi trước Phạm Thư từng có hai kẻ thù đã hãm hại ông, vậy ông sẽ báo thù như thế nào. Chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong tập sau, cảm ơn bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.

https://www.youtube.com/watch?v=CfiB30Haf9Q