Xuân thu Chiến quốc (56) Sự xuất hiện của Tô Tần: Đại biểu lừng lẫy của Tung Hoành gia

Năm 341 TCN, tướng nước Ngụy là Bàng Quyên tử trận, Ngụy quốc bị Thương Ưởng dùng mưu chiếm lại vùng đất Tây Hà, từ đó nước Ngụy lâm vào khốn cảnh suy sụp. Trong “Sử ký – Việt vương Câu Tiễn thế gia” có ghi lại đại ý như sau: Thời kỳ này, nước Sở đã thôn tính nước Việt, lấy đi tỉnh Chiết Giang để nhập vào lãnh thổ. Khi đó, nước Tề, nước Sở và nước Tần đều là những quốc gia rất hùng mạnh.

Vì có sự chênh lệch giữa các nước, nước mạnh muốn thôn tính thiên hạ, còn nước bé chỉ mong bảo vệ mình, thế là những người du thuyết mới có đất dụng võ. Thời đó, các Chư hầu hôm nay có thể kết liên minh, nhưng ngày mai có thể đánh nhau một mất một còn, ai cũng đều có những toan tính cho riêng mình. Cho nên, đây là thời kỳ mà các nước có quan hệ ngoại giao rất phức tạp.

Thời Chiến Quốc là thời kỳ bách gia đua tiếng, nhưng có hai gia nổi tiếng nhất là Nho gia và Mặc gia, hai gia này còn gọi là “hiển học” (tức là học thuyết vẻ vang). Về phương diện dụng binh thì học vấn của Binh gia được xem trọng nhất. Còn về phương diện ngoại giao thì học thuyết của Tung hoành gia được xem trọng nhất.

Tô Tần và Trương Nghi là hai nhân vật nổi tiếng, đại biểu cho Tung hoành gia. Hai người họ đã thao túng quan hệ ngoại giao của các nước trong thời Chiến Quốc gần một thế kỷ. Trong “Sử ký”, Tư Mã Thiên có viết hai chương dành riêng cho hai người này, đó là “Sử ký – Tô Tần liệt truyện” và “Sử ký – Trương Nghi liệt truyện”.

Vì sao gọi là Tung hoành gia? Chúng ta giải thích chữ “tung” (縱) trước. Nhìn vào bản đồ thời Chiến Quốc, ta thấy trục dọc tính từ bắc xuống nam gồm các nước: Triệu, Ngụy, Hàn, Sở. Những nước này liên hợp với nhau, tạo thành phòng tuyến để chống lại nước Tần. Sau này có thêm hai quốc gia nữa là nước Tề và nước Yên. Đây gọi là hợp tung, sáu nước liên minh để đối kháng với nước Tần.

Vậy còn “Hoành” (橫) là gì? Sách lược này là để đối phó với hợp tung. Sau này, nước Tần liên minh với các nước theo chiều ngang, để rồi đánh bại từng nước từng nước một. Đây gọi là liên hoành.

Tô Tần và Trương Nghi là đại biểu cho Tung hoành gia. Vậy Tô Tần và Trương Nghi là người như thế nào? Trong phần cuối “Sử ký – Trương Nghi liệt truyện” Tư Mã Thiên có viết như sau: “Hai người Tô Tần và Trương Nghi đều nham hiểm và xảo trá”. Trong đó cũng có một đoạn so sánh về hai nhân vật này: “Trương Nghi là người nước Ngụy, ban đầu cùng với Tô Tần đi học du thuyết do Quỷ Cốc Tử tiên sinh truyền dạy. Tô Tần cảm thấy tự mình không bằng Trương Nghi”.

Tô Tần là nhân vật đại biểu cho trường phái “hợp tung”, nhưng chủ trương ban đầu của ông không phải là kháng Tần. Sau khi ông rời Quỷ Cốc, ông đến kinh đô Lạc Dương của nhà Chu. Nhưng tiếc là Chu Thiên tử không trọng dụng ông. Tiếp đó, ông đến nước Tần. Trong “Chiến Quốc sách – Tần sách” có ghi lại như sau: “Tô Tần nói với Tần vương rằng, nước Tần có vị trí rất tốt, bốn mặt là núi, mặt đông có ải Hàm Cốc, qua ải Hàm Cốc lại đến vùng Tây Hà, đi về phía nam lại là vùng Ba Thục. Nước Tần không những có đất đai phì nhiêu mà địa thế cũng vô cùng hiểm yếu. Tần quốc chỉ cần sửa trị nội chính, nội lực lớn mạnh rồi thì việc nhất thống thiên hạ không thành vấn đề. Nếu muốn thành tựu bá nghiệp, tôi có thể giúp ngài”.

Nhưng cơ hội lúc đó không tốt, bởi vì Tần vương vừa hành quyết Thương Ưởng, và ông lại rất ghét bọn thuyết khách. Ông nói với Tô Tần rằng: “Ta nghe nói, khi chim đủ lông đủ cánh mới có thể bay cao. Hiện nay, ta cảm thấy đức độ của mình chưa đủ sâu dày, pháp lệnh trong nước lại chưa thông, cho nên ta hy vọng ngươi có thể đợi ta một đoạn thời gian”. Thế là Tô Tần cáo từ Tần vương, về lại lữ quán.

Về đến lữ quán, Tô Tần đem luận thuật về “tam vương ngũ bá”, viết ra mười mấy vạn chữ, sau đó nhờ người đưa lại cho Tần vương. Tuy Tần vương có xem qua nhưng vẫn không có ý định trọng dụng Tô Tần. Tô Tần chờ đợi trong một thời gian rất lâu, tiền cũng đã tiêu hết sạch rồi, thế là ông đem cả xe, ngựa, y phục bán hết để lấy tiền, rồi thu xếp hành lý, trở về quê nhà Lạc Dương.

Sau khi về lại quê nhà Lạc Dương, đường đi xa xôi, ông đã chịu rất nhiều khổ nạn, bộ dạng thì nghèo túng, trông vừa gầy vừa đen. Về đến nhà thấy thê tử đang dệt vải, ông hỏi thăm, nhưng vợ lại không thèm ngẩng mặt lên. Ông đói lắm, đến hỏi chị dâu xem, liệu có thể cho ông xin một bữa cơm không, thì chị dâu lại nói là nhà không có củi. Tô Tần uất ức lắm, ông đến thăm cha mẹ nhưng họ lại không quan tâm đến ông. Khi đó Tô Tần cảm thấy rất chán nản.

Vì sao người nhà lại đối xử với Tô Tần như vậy? Bởi vì Trung Quốc thời đó là một xã hội nông nghiệp, không trọng dụng thuyết khách. Hơn nữa, truyền thống khi đó là “trọng nông khinh thương”. Tức là tôn trọng người làm nông, không coi trọng thương nhân. Những thương nhân đi kinh doanh buôn bán thì không được coi trọng, địa vị lại rất thấp. Mà Tô Tần không biết trồng trọt, cũng không biết buôn bán, chỉ dựa vào tài ăn nói để mưu cầu phú quý, cho nên người thời đó nhìn ông thì không thể nào hiểu nổi. Thực ra Tô Tần cũng thuộc tầng lớp quý tộc. Vì vào thời đó, chỉ có quý tộc mới được quyền có Tên và có Họ.

Tô Tần cảm thấy du thuyết không thành bởi vì học vấn của mình không đủ. Ông lấy tất cả các sách trong nhà để lật ra mà xem, số lượng sách khoảng mười mấy rương. Tô Tần tận lực đọc sách từ sáng đến đêm. Trong “Tam tự kinh” có câu: “Tóc treo xà, dùi đâm chân”. “Tóc treo nhà” là nói về Tôn Kính thời nhà Tấn, hàng ngày đọc sách đến đêm khuya, vì sợ ngủ thiếp đi, bèn lấy tóc buộc lại, rồi treo sợi dây buộc tóc lên xà nhà. Còn “dùi đâm chân” là chỉ Tô Tần thời Chiến Quốc, ông vì gắng sức đọc sách, lúc đêm thâu sợ ngủ gật quên việc đọc sách, bèn dùng dùi đâm vào bắp đùi. Chúng ta đều thấy, người làm việc lớn đều phải chịu rất nhiều khổ nạn.

Trải qua hơn một năm như thế, Tô Tần thấy mình đã nắm được xu hướng cục diện trong thiên hạ, thế là ông bước ra làm thuyết khách lần thứ hai.

Lần này, Tô Tần đến nước Triệu, nhưng cũng không gặp may vì Triệu vương không trọng dụng ông. Tô Tần bèn rời nước Triệu, đến nước Yên. Lúc đó, ông đã rất nghèo túng rồi. Tô Tần nghèo đến mức độ nào? Ông ở lữ quán, nhưng không có để tiền trả cho chủ quán, không có tiền để ăn cơm. Ở nhà khách có người thấy ông đáng thương quá, bèn cho ông một trăm quan tiền để trang trải sinh hoạt. Ông dựa vào sự trợ giúp đó mà sống qua ngày, nhẫn nại chờ thời cơ.

Quân vương nước Yên khi đó là Yên Văn công. Khi Yên Văn công đi thị sát, có một lần Tô Tần chờ ông ở trên đường, thế là Yên vương nhìn thấy Tô Tần. Yên Văn công nói với Tô Tần rằng: “Ta từ lâu đã nghe danh tiếng của ông, có người nói ông từng viết mười mấy vạn chữ, luận về đạo của “tam vương ngũ bá”. Ta vẫn luôn muốn kết giao với ông”.

Như thế, Tô Tần đã được Yên Văn công mời đến cung điện. Khi đó là năm 334 TCN.

Cũng trong năm này, nước Sở đã thôn tính được nước Việt. Nếu ta nhìn bản đồ lúc này sẽ thấy, nước Tần ở phía tây, ở giữa là tam Tấn, tức là Hàn – Triệu – Ngụy, đi về phía đông là nước Tề, phía bắc là nước Yên, còn vùng châu thổ Trường Giang rộng lớn là của nước Sở.

Tô Tần phân tích tình thế các nước cho Yên Văn công rằng: “Nước Tần ở phía tây, nước Yên ở phía đông bắc. Nếu nước Tần muốn đánh hạ Yên thì phải đi qua nước Ngụy và nước Triệu. Cho dù nước Tần lấy được một vài thành trì của nước Yên thì cũng không giữ được, bởi vì nước Tần vượt cả ngàn dặm, không thể qua đây chỉ để lấy vài thành trì được. Do đó, việc nước Tần tấn công nước Yên là chuyện rất khó xảy ra. Dưới tình huống như vậy, nếu mà chúng ta liên minh với nước Tần thì là thất sách, bởi vì căn bản nước Tần không thể đe dọa nước Yên lúc này.

Ngược lại, nếu nước Triệu tấn công nước Yên, thì không quá bốn, năm ngày là sẽ lấy được đô thành rồi, vì thực lực nước Triệu mạnh hơn nước ta, và còn một lý do quan trọng nữa là nước Triệu giáp với chúng ta. Với địa thế và tình huống như vậy, nước Yên cần liên minh với nước Triệu, chứ không nên liên minh với nước Tần”.

Câu nói này đã thuyết phục được Yên Văn công. Yên vương thưởng cho Tô Tần rất nhiều tiền, và để Tô Tần làm thuyết khách đi sứ, để thiết lập quan hệ ngoại giao hòa hảo với nước Triệu. Tô Tần có được tiền, ông lấy 100 cân vàng kim để gửi lại cho vị khách đã chu cấp cho mình khi trước, thông qua việc này chúng ta thấy Tô Tần cũng là người biết báo ơn.

Tô Tần sau khi đến nước Triệu, ông nói với Triệu Túc hầu rằng: “Nước Triệu của ngài, tuy rằng biên cương hai ngàn dặm, binh sĩ đánh trận rất tốt, lương thực đầy đủ, nhưng nếu xảy ra chiến tranh với nước Tần thì e rằng nước Triệu không địch lại. Nhưng tại sao nước Tần lại không tấn công nước Triệu?

Bởi vì phía nam nước Triệu có nước Hàn và nước Ngụy. Nếu nước Tần đánh nước Triệu, thì nước Hàn và nước Ngụy có thể đi vòng con đường ở phía dưới mà tập kích nước Tần. Cho nên, nếu nước Triệu muốn chống đỡ với nước Tần, thì việc đầu tiên là phải thiết lập liên minh với nước Hàn và nước Ngụy, chứ không nên kết thiết lập quan hệ ngoại giao với nước Tần.

Một lý do nữa là, nước Hàn và nước Triệu không có núi cao sông sâu để phòng hộ, nên rất dễ bị tấn công. Nếu nước Tần diệt được nước Hàn và nước Ngụy, thì nước Triệu sẽ gặp nguy. Do đó, kế sách hợp lý nhất lúc này là: ba nước Hàn – Triệu – Ngụy phải liên hợp với nhau.

Theo khảo sát của thần, tổng diện tích đất đai của các Chư hầu gấp 5 lần nước Tần, còn về dân số và binh sĩ thì gấp 10 lần. Nếu chúng ta không liên hợp, mà để cho nước Tần đánh bại từng nước, chúng ta sẽ phải làm bề tôi của Tần quốc. Đánh bại người ta hay bị người ta đánh bại, để người ta xưng thần với mình hay chính mình phải làm bề tôi của họ, lẽ nào chúng ta lại chọn đi nước đôi? Cho nên, kế sách hợp lý nhất lúc này là sáu nước liên hợp kháng Tần”.

Tô Tần trình bày chủ trương hợp tung của mình, Triệu Túc hầu đã bị thuyết phục hoàn toàn, Triệu vương thưởng cho Tô Tần rất nhiều vàng kim và bạch bích để đi du thuyết tới các nước khác, nhưng khi chủ trương hợp tung còn chưa bắt đầu thì đã gặp thách thức đầu tiên.

Khi Tô Tần chuẩn bị rời nước Triệu để đến quốc gia khác, thì giữa nước Tần và nước Ngụy xảy ra một trận đại chiến, đại tướng Công Tôn Diễn của Tần đánh hạ được thành Điêu Âm của Ngụy. Sau đó, nước Tần chuẩn bị tấn công nước Triệu.

Khi Công Tôn Diễn chuẩn chị tấn công nước Triệu, Triệu Túc hầu rất lo lắng, ông nói với Tô Tần rằng: “Ngươi phải đảm bảo nước Tần không lập tức đánh nước Triệu, nếu không thì ngươi đừng rời khỏi nước Triệu”.

Tô Tần nghĩ: “Làm thế nào mới có thể khiến nước Tần không đánh nước Triệu nhỉ, mà Triệu Vương lại không cho ta rời đi nữa, làm thế nào bây giờ”. Lúc này, ông bèn nghĩ đến một người bạn cũ, đó là Trương Nghi.

Vậy diễn biến câu chuyện tiếp theo như thế nào, chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong tập sau, cảm ơn các bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.

https://www.youtube.com/watch?v=BCql9iPVBUM