‘Con’ trong ‘con người’ – Một cách hiểu sai lệch đã bóp méo nhân tính

Trong đời sống thường ngày, có một cách nói tưởng như vô hại, nhưng càng nghe, tôi càng cảm thấy cần phải dừng lại để suy ngẫm.

Một số người Việt Nam thường nói: “Con người có phần ‘con’ và phần ‘người’. Phần ‘con’ là bản năng, phần ‘người’ là đạo đức.”

Thoạt nghe có vẻ hợp lý. Nhưng càng suy ngẫm, tôi càng thấy lối tư duy ấy là sai lầm, nó đã làm tổn thương bản chất cao quý nhất của loài người, và bóp méo cả giá trị của từ “con người”.

Tại sao vậy, bạn hãy bình tĩnh, tôi sẽ giải thích.

“Con” không phải là “con vật”

Tiếng Việt có đặc điểm thú vị: từ “con” đứng trước rất nhiều danh từ. Con mèo, con đường, con chữ… nhưng cũng có con cháu, con dân, con người.

Trong ngữ cảnh này, từ “con” không đồng nghĩa với “con vật”, mà để chỉ “con cái, con cháu”.

Khi ấy, từ “con”là cách thể hiện sự trân quý, gần gũi, tình cảm, trân trọng.
Giống như cha mẹ gọi con cái, tổ tiên gọi hậu duệ. Từ “con” ấy là dấu hiệu của sự nối tiếp, của một sự sống có chiều sâu văn hóa và đạo lý.

“Con”, tức là để chỉ con cái, con cháu, chứ hoàn toàn không phải là “con vật”.

Việc bóp méo từ “con người” thành “phần con – phần người” là một sự giả định ngôn ngữ đầy võ đoán, và hoàn toàn không được xác nhận trong các ngôn ngữ khác.

• Tiếng Anh: từ “human” hoặc “man” – không có từ nào ghép với “animal”, cũng không có khái niệm “animal man”

• Tiếng Trung: 人 (nhân), 人类 (nhân loại) – hoàn toàn thuần nhất về khái niệm con người.

• Ngay cả trong triết học cổ điển, người là “sinh mệnh có lý trí” (rational being), không bao giờ được định nghĩa là nửa người – nửa thú.

So sánh con người với động vật là hạ thấp nhân tính

Đúng là con người có bản năng – nhưng đó không phải là điều khiến họ giống loài thú.

Điều khiến con người trở thành “người”, chính là ở chỗ:

• Họ biết hối hận.

• Họ có khả năng chọn lựa đạo đức.

• Họ có thể vượt lên chính bản năng của mình.

Con hổ có thể cắn chết đồng loại. Nhưng nó không bao giờ hối hận.
Người có thể phạm tội. Nhưng có người ăn năn, day dứt, và biết chọn sửa mình – điều đó, không một con vật nào có thể làm được.

Khi ta nói “người có phần con”, vô hình trung ta đang kéo con người xuống cùng mặt phẳng với động vật – và đó là một cái nhìn thiếu tôn trọng đối với phẩm giá nhân loại.

Không có “phần con” và “phần người” – chỉ có thiện và ác

Tư duy nhị nguyên “phần con – phần người” thường dẫn đến một quan niệm sai lệch: rằng khi ai đó làm điều xấu, là “phần con nổi lên”. Nhưng sự thật không đơn giản như thế.

Con người không chia mảnh.
Họ vừa có khả năng thiện, vừa có tiềm năng ác, và chính ý thức đạo đức là thứ định đoạt họ sẽ trở thành ai.

Chúng ta không phải là một nửa người – một nửa thú. Chúng ta là một sinh mệnh có đạo lý, có khả năng làm điều đúng dù phải khổ đau, và có khả năng chống lại chính bản năng của mình.

Làm người có đạo đức

Tôi không tin con người là sự pha trộn. Tôi tin, chúng ta là một sinh thể duy nhất có khả năng phản tỉnh, có khát vọng vượt lên bản thân, và có đạo đức như một phần của cấu trúc linh hồn.

“Con người” – chính là sự kết tinh của trí tuệ, tình cảm và đạo đức.
Không có “phần con” nào ở đây cả. Chỉ có một người sống đúng với bản chất thanh cao của mình, cũng có những người đã quên mất điều đó.

Đừng giản lược nhân tính bằng những khái niệm dễ dãi

Tôi biết có người sẽ phản bác: “Nói vậy để dễ hiểu, để ai cũng thấy mình phải kiềm chế bản năng.”

Nhưng vấn đề là, nếu bạn dùng một khái niệm sai để dạy điều đúng, thì gốc rễ vẫn là sai.

Chúng ta nên dạy nhau sống tử tế, có đạo đức, biết hối hận và biết yêu thương – không phải bằng cách nói rằng ta nửa là người, nửa là thú, mà bằng cách gọi đúng bản chất cao quý của con người.

“Con người” là cách gọi thân mật, chứ không phải là cách đánh đồng ta với cầm thú.

Hãy thôi định nghĩa người bằng thú tính.

Hãy bắt đầu gọi đúng tên một sinh mệnh có khả năng làm điều tốt – ngay cả khi không ai bắt buộc.