Trong tư tưởng của trí thức Trung Hoa cổ đại, họ phân biệt rõ hai khái niệm khác nhau: “vong quốc” (亡国) và “vong thiên hạ” (亡天下).

Thế nào là “vong quốc”?

“Vong quốc” nghĩa là một triều đại diệt vong, tức là đổi họ đổi hiệu, đổi vua khác. Hoàng đế mang họ Lưu bị thay bằng họ Tào, họ Chu bị thay bằng Ái Tân Giác La – đó gọi là “vong quốc”. Một vương triều của một dòng họ kết thúc – gọi là mất nước.

Đối với giới trí thức thời xưa, “vong quốc” không phải là điều họ quá bận tâm. Dĩ nhiên, kể từ thời Minh trở đi, kẻ sĩ mới bắt đầu coi trọng “khí tiết”, nên có người thà chết chứ không phục tân triều. Còn trước đó, đa phần nho sĩ chỉ cần nền văn hóa không mất, đạo thống của Khổng – Mạnh còn tồn tại, thì họ vẫn sẵn lòng ra giúp triều đại mới, mong cảm hóa quân vương để dùng nhân chính mà trị quốc.

Nhưng “vong thiên hạ” thì lại là điều mà giới trí thức tuyệt đối không thể chấp nhận. Người Trung Hoa nói: “Thiên hạ hưng vong, thất phu hữu trách” (天下兴亡，匹夫有责) – chứ không phải “quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách”. Câu “quốc gia hưng vong” là lời truyền sai.

“Thiên hạ hưng vong, thất phu hữu trách” – nghĩa là khi đạo đức xã hội suy đồi, con người ngày càng cuồng bạo giống dã thú, nhân luân đảo lộn, đạo nghĩa sụp đổ – đó chính là “vong thiên hạ”. Trước tình cảnh ấy, giới trí thức phải có trách nhiệm đứng lên, tiếp nối đạo thống, duy trì giá trị đạo đức để cho thiên hạ không mất đi linh hồn văn hóa. Đó chính là sứ mệnh của kẻ sĩ.

Vì vậy, có người nghiên cứu lịch sử là để rút ra tinh thần ấy – như Tư Mã Thiên từng nói: “Cứu thiên nhân chi tế, thông cổ kim chi biến, thành nhất gia chi ngôn” – nghĩa là tìm hiểu mối tương thông giữa Thiên và Nhân, thông suốt biến hóa xưa nay, để kết tinh thành học thuyết riêng, truyền lại trí tuệ cho hậu thế.