Như thế nào mới là người dũng cảm chân chính của bậc Thánh Nhân

Có câu chuyện về một người học trò của Khổng Tử tên là Tử Lộ. Tử Lộ tên thật là Trọng Do, ông là người nổi tiếng ngay thẳng và dũng cảm. Trong “Luận Ngữ – Công Dã Tràng”, Khổng Tử đã từng trêu đùa về sự dũng cảm của Tử Lộ.

Khổng Tử nói: “Nếu chủ trương của ta không thể thực hiện được, người có thể cùng ta ngồi trên bè gỗ ra khơi thì chỉ có Trọng Do mà thôi”. Tử Lộ nghe xong lời ấy của Khổng Tử thì vô cùng vui mừng.

Nhưng sau đó, Khổng Tử nói thêm: “Trọng Do, con dũng cảm hơn ta, nhưng các mặt khác thì thật sự không có cái nào được cả!”.

Qua sự việc này, chúng ta thấy rằng Khổng Tử là người rất tinh ý trong giao tiếp. Ông khéo léo đưa ra lời khen về điểm mạnh của Tử Lộ, sau đó ông đưa ra lời nhận xét phê bình. Điều này làm Tử Lộ không quá buồn khi nghe lời nhận xét của Khổng Tử. Sau đó Tử Lộ sẽ nghiêm khắc xem xét lại bản thân.

Chúng ta thấy rằng, Khổng Tử không tán thưởng cái dũng của kẻ thất phu, ông không coi trọng những người hữu dũng vô mưu. Bởi vì bậc quân tử phải biết kết hợp “trí, nhân, dũng”.

Trong “Luận Ngữ”, Khổng cho rằng: “Quân tử chi đạo hữu tam: nhân giả bất ưu, tri giả bất hoặc, dũng giả bất cụ”. Tức là có ba đạo của người quân tử: Người nhân đức luôn lạc quan vui vẻ, hiểu rõ sự đời mà không có ưu phiền, người thông minh và có trí huệ thì không bị mê hoặc hay dụ dỗ, người dũng cảm thì trong tâm không sợ hãi.

Trong tư tưởng của mình, Khổng Tử xem “trí, nhân, dũng” là một thể thống nhất, không thể phân tách. Trong ba phẩm chất này thì “nhân” là trung tâm, “trí” là trí nhân (có trí tuệ và nhân nghĩa), “dũng” là hành nhân (có hành động dũng cảm và nhân nghĩa). Vì vậy, người có trí huệ và nhân nghĩa thì chắc chắn sẽ dũng cảm, nhưng người dũng cảm thì chưa chắc đã có lòng nhân.

Vì lòng dũng cảm chân chính phải được sinh ra từ lòng nhân nghĩa. Do đó, người có lòng nhân nghĩa chắc chắn sẽ dũng cảm. “Dũng” chân chính phải là cái dũng của người nhân nghĩa, là cái dũng của người có mưu trí, chứ tuyệt đối không phải là cái dũng của kẻ thất phu, không phải cái dũng của kẻ ham đánh nhau, thích chém giết.

Về cái dũng của kẻ thất phu và cái dũng của người mưu trí, trong “Luận ngữ – Thuật nhi” có đoạn như sau:

Tử Lộ hỏi: “Nếu bây giờ thầy dẫn ba quân tác chiến, thầy sẽ chọn ai làm trợ thủ?”

Khổng Tử trả lời: “Người tay không mà đánh hổ, chân đất mà qua sông, chết mà không hối tiếc, ta không thể cho đi cùng. Phải là người gặp sự việc mà biết cẩn thận suy nghĩ, giỏi vạch kế hoạch để hoàn thành nhiệm vụ, thì mới có thể đi cùng ta được”.

Điều này cho thấy rằng Khổng Tử không muốn cùng thống lĩnh quân đội với người “tay không đánh hổ, chân đất qua sông, chết không hối tiếc”, vì theo ông, loại người này mặc dù coi thường cái chết, nhưng là người “hữu dũng vô mưu”, dễ mắc sai lầm. “Dũng” là một phẩm hạnh, nhưng dũng cảm không phải là ỷ mạnh làm càn, mà là người trí dũng song toàn “gặp việc lớn mà không sợ, giỏi mưu kế mà hoàn thành được việc”.

Sử sách ghi chép rằng khi Khổng Tử làm tướng nước Lỗ, ông cầm quân đi đánh Lai Di mà Tề hầu sợ hãi, ông dẫn quân đánh người Phí mà họ phải thua chạy.

Xem hai việc ấy có thể thấy Khổng Tử không phải chỉ là người biết nói suông, ông thực sự đã từng cầm quân đánh trận. Khi Linh Công hỏi Khổng Tử chuyện chiến trận, ông không trả lời, là bởi sợ quân vương có lòng ham đánh dẹp. Khi Tử Lộ hỏi Khổng Tử về sức mạnh, Khổng Tử muốn cho Tử Lộ có được cái dũng hợp nghĩa Thánh nhân.

Vào thời Đông Hán, Ban Siêu làm đặc sứ triều Hán đi sứ sang các nước Tây vực. Khi ông đến nước Thiện Thiện, lúc đầu được vua Thiện Thiện đón tiếp rất cung kính, nhưng sau đó lại thay đổi thái độ trở nên lạnh nhạt.

Sau khi Ban Siêu biết được nguyên nhân là do đoàn sứ giả của nước Hung Nô tới, ông liền triệu tập 36 tuỳ tùng đến rồi nói: “Không vào hang cọp, làm sao bắt được cọp. Ta phải ra tay trước để chiếm ưu thế, ban đêm dùng hỏa công, tiêu diệt toàn bộ quân Hung Nô, khiến quân Thiện Thiện phải khiếp sợ, đây là đại công cáo thành”.

Nửa đêm, Ban Siêu thống lĩnh bộ hạ phi ngựa tới trận địa Hung Nô, sau một trận chiến đấu ác liệt, vua Thiện Thiện sợ hãi khấu đầu tạ tội, bày tỏ sự phục tùng nhà Hán, sau này nhất định không dám hai lòng. Ban Siêu bằng sự mưu trí và tài cầm quân của mình đã thu phục được nước Thiện Thiện, đây là lòng dũng cảm.

Lòng dũng cảm không thể hiện ở sức mạnh cơ bắp mà là ở đầu não thanh tỉnh. Lòng dũng cảm không phân biệt người già hay trẻ, người truy cầu chân lý, truy cầu chính nghĩa là người dũng cảm. Trong sự nghiệp, người mạnh dạn đứng trước, trong khó khăn không ngừng nỗ lực thì là người dũng cảm. Trong quá trình trưởng thành, người kiên cường vứt bỏ những dục vọng, quan niệm xấu của bản thân cũng là người dũng cảm.

Nhà văn Cervantes người Tây Ban Nha nói: “Quá nhát gan là hèn nhát, quá lớn mật là lỗ mãng, dũng cảm là thích hợp”. Người mang tâm hư vinh, tâm hiếu kỳ hoặc là tâm tham lam mà mạo hiểm sinh mệnh lao vào nguy hiểm, thì không phải người dũng cảm. Dũng cảm hoàn toàn khác với trạng thái bị kích động mà bất chấp tất cả, nó là một phẩm chất ổn định lâu dài của con người, giống như cây tùng cây bách không bị tàn lụi qua mùa đông, bốn mùa đều xanh tốt.

Cảm ơn bạn đã theo dõi video này, hẹn gặp lại bạn trong những tập tiếp theo.

https://www.youtube.com/watch?v=YK0eqm8d1Is