[Tập 1] Tần Thuỷ Hoàng – Thiết lập chế độ quận huyện

Khi Tần Thuỷ Hoàng thống nhất thiên hạ, thì thế quân như chẻ tre, tốc độ vô cùng nhanh chóng. Sau khi thống nhất, Tần Thuỷ Hoàng nhớ lại cuộc sống thời ấu thơ khi phải làm con tin, ông nói: “Quả nhân vốn dĩ thân phận nhỏ bé, hưng binh trừ loạn, là dựa vào bảo hộ của tổ tiên, cuối cùng thống nhất lục quốc”. Vì để biểu đạt phong công vĩ nghiệp, kỷ niệm thắng lợi huy hoàng, nếu không thay đổi ‘danh hiệu’, dường như là không xứng với công lao ấy; cho nên Tần Thuỷ Hoàng để người dưới nghị luận về đế hiệu.

Vào thời kỳ Chiến Quốc, vua của các nước đều xưng là “quốc vương”. Trước đó, Tần Thuỷ Hoàng cũng xưng là Tần Vương. Nhưng sau khi đã thống nhất 6 nước, Tần Vương cho rằng nếu vẫn tiếp tục xưng vương thì không chuẩn xác, do đó ông mới để người dưới nghị luận về đế hiệu.

Khi đó có 3 người cùng thảo luận về tôn hiệu mới cho Tần Thuỷ Hoàng. 3 người này giữ 3 chức gọi là Tam công.

• Một người là Thừa tướng – Vương Oản (tương đương với ‘Chính phủ Tổng lý’, Thủ tướng Chính phủ).
• Người thứ hai là Ngự sử Đại phu – Phùng Kiếp (tương đương với cấp Phó Thủ tướng, thực hiện chức năng Giám sát Bộ trưởng).
• Người thứ ba là Đình uý – Lý Tư (tương đương với chức Bộ trưởng Tư pháp ngày nay).

3 vị này đề xuất cho Tần Thuỷ Hoàng tôn hiệu là: Thái Hoàng (泰皇). Họ cho rằng tất cả các danh hiệu thời cổ đại thì Thái Hoàng là tôn quý nhất. Tần Thuỷ Hoàng nói: ‘Bỏ chữ Thái, giữ chữ Hoàng, lấy Tam Hoàng – Ngũ Đế thời cổ đại làm xưng hiệu’.

Tam Hoàng gồm: Phục Hy, Thần Nông và Nữ Oa; Ngũ Đế gồm: Hiên Viên Hoàng Đế, Chuyên Húc, Đế Khốc, Đế Nghiêu và Đế Thuấn. Lấy danh hiệu Tam Hoàng – Ngũ Đế này bỏ đi chữ “Tam” và “Ngũ”, còn lại là “Hoàng đế”. Tần Thuỷ Hoàng trở thành Hoàng đế đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, cho nên người đời sau còn gọi ông là Thuỷ Hoàng Đế. Thuỷ có nghĩa là thuỷ tổ, tức là Hoàng đế đầu tiên.

Sau khi xưng đế, Tần Thuỷ Hoàng còn làm một việc nữa là ‘phế thuỵ pháp’ (廢諡法). Trong quá khứ, quốc quân hoặc quý tộc sau khi mất, thông thường sẽ căn cứ theo hành vi của cả một đời mà làm một tổng kết.

Ví như nói một quốc quân là người ‘Kinh vĩ thiên địa, từ huệ ái dân’ (tức là dọc ngang trời đất, từ ái thương dân), thì trong thuỵ hiệu của ông ấy khả năng sẽ có chữ Văn (文), ví dụ như: Hán Văn Đế, thì “Văn” chính là thuỵ hiệu. Còn nếu một người có võ công cao cường, bình định phản loạn, thì trong thuỵ hiệu có thể có chữ Vũ (武), ví dụ: Hán Vũ Đế, thì chữ “Vũ” chính là thuỵ hiệu. Triệu Vũ Linh Vương từng bình định được những bộ tộc phương Bắc, nên tên thuỵ hiệu của ông cũng có chữ “Vũ”.

Tần Thuỷ Hoàng cho rằng, thuỵ hiệu là ‘tử nghị kỳ phụ, thần nghị kỳ quân’, tức là: con cái nghị luận hoặc tổng kết về cha mẹ, đại thần nghị luận hoặc tổng kết về quân vương. Tần Thuỷ Hoàng cho rằng ông không thích điều này, ông không thích hậu nhân nghị luận về hành vi của ông, cho nên Tần Thuỷ Hoàng đã ‘phế thuỵ pháp’.

Trong quá khứ, danh hiệu của Hoàng đế là dựa vào thuỵ hiệu để phân biệt, ví như Chu Văn Vương, Chu Vũ Vương, dựa vào thuỵ hiệu ở giữa để phân biệt Hoàng đế. Nếu ‘phế thuỵ pháp’ thì xuất hiện một vấn đề: làm thế nào để phân biệt Hoàng đế? Tần Thuỷ Hoàng nói: ‘Vậy thì đếm số, ta là Thuỷ Hoàng đế, con trai ta sẽ là Nhị Thế, cháu ta sẽ là Tam Thế… cứ thế mà tiếp tục truyền’. Đây là cách nghĩ của Tần Thuỷ Hoàng, cho nên ông tự xưng mình là Thuỷ Hoàng đế.

Sau khi Tần Thuỷ Hoàng nghị luận đế hiệu và ‘phế thuỵ pháp’, ông còn làm một việc nữa đó là: thúc đẩy ‘ngũ hành chung thuỷ’.

Vậy cái gì gọi là ‘ngũ hành chung thuỷ’? Vào thời Chiến Quốc có học thuyết Bách gia như Nho gia, Đạo gia, Binh gia, Pháp gia… thì trong đó có một học thuyết là Âm dương gia. Đại biểu của Âm dương gia là Trâu Diễn, ông đề xuất ra một bộ lý luận là: giữa các vương triều có sự thay thế, và sự thay thế này có quan hệ với ngũ hành.

Trâu Diễn có thể coi là ông tổ của Âm dương gia. Ông cho rằng làm Thiên tử ắt phải có ‘đức’ trong ngũ hành thì mới có thể làm Hoàng đế. Nếu đức của họ suy yếu thì sẽ bị người khác hoặc một nhóm người khác trong ngũ hành thay thế.

Hiên Viên Hoàng Đế có ‘thổ đức’, nên ông làm vua. Sau này ‘thổ đức’ suy yếu, người có ‘mộc đức’ là Đại Vũ lên làm vua, Đại Vũ là quân vương đầu tiên của nhà Hạ. Đến khi ‘mộc đức’ suy yếu, người có ‘kim đức’ là Thành Thang lên làm vua. Tiếp đó, khi ‘kim đức’ suy yếu, thì người có ‘hoả đức’ là Chu Vũ Vương lên làm vua’.

Tiếp đó, khi ‘hoả đức’ suy yếu, thì người có ‘thuỷ đức’ là Tần Thuỷ Hoàng lên làm vua. Tần Thuỷ Hoàng căn cứ theo ‘ngũ hành chung thuỷ’ của Trâu Diễn mà suy đoán, cho rằng nước Tần đắc được hành Thuỷ trong ngũ hành, thuộc thuỷ vận.

Chúng ta biết rằng Thuỷ và Hoả, một cái chủ Dương, một cái chủ Âm, cho nên Tần Thuỷ Hoàng cho rằng nước Tần thuộc Thuỷ là chủ Âm. Chủ Âm thì Pháp luật rất nghiêm khắc. Pháp lệnh của triều Tần sở dĩ nghiêm khắc là để phù hợp yêu cầu chủ Âm.

Ngoài ra, khi phân tích trong bát quái, thì Thuỷ thuộc quẻ số 6. Bát quái là: Càn Đoài Ly Chấn Tốn Khảm Cấn Khôn, Thuỷ là quẻ Khảm số 6. Do đó tất cả quy định thời nhà Tần, phàm là đếm số hoặc liên quan đến con số đều có quan hệ đến số 6.

Khi Tần Thuỷ Hoàng thống nhất lục quốc, ông phân thiên hạ thành 36 quận (bởi vì 6×6 = 36). Mũ đội phải cao 6 thốn (khoảng 20cm). Đơn vị một ‘bộ’ (步) dài 6 xích (khoảng 2m). Còn số ngựa để kéo xe là 6 con. Sau này, Tần Thuỷ Hoàng còn thống nhất khoảng cách 2 bánh xe, cũng là 6 xích (tức là 2m). Tần Thuỷ Hoàng thu tất cả vũ khí trong thiên hạ (bởi vì không cần đánh trận nữa), ông cho nung chảy hết vũ khí, rồi đúc thành 12 đồng nhân, tức là 12 bức tượng hình người bằng đồng. Mỗi đồng nhân này nặng 12 vạn cân.

Sau này, khi Tần Thuỷ Hoàng đi tuần du, mỗi lần đến địa phương nào để khắc chữ về phong công vĩ nghiệp của Hoàng đế, số chữ đều là bội số của 6.

Tần Thuỷ Hoàng thúc đẩy ‘ngũ hành chung thuỷ’ là muốn truyền đạt một thông tin vô cùng minh xác rằng: Thụ mệnh ư Thiên (tức là nhận mệnh từ Trời). Tần Thuỷ Hoàng tin rằng mình được làm Hoàng đế là do mệnh Trời an bài. Bởi vì chiểu theo ngũ hành mà giảng: ông có thuỷ đức nên ông làm Hoàng đế.

Có một điểm rất độc đáo nữa của Tần Thuỷ Hoàng, đó là những thứ ông dùng đều là những ‘xưng vị’ mang tính ‘chuyên môn’. Ví như Tần Thuỷ Hoàng định ra một chế độ thì được gọi là ‘chế’ (制), ông phát đi một công cáo gọi là ‘chiếu’, ông tự gọi mình là ‘trẫm’. Trước đây chữ ‘trẫm’ có nghĩa là ‘tôi’, ai cũng có thể xưng mình là ‘trẫm’, nhưng từ thời Tần Thuỷ Hoàng thì chỉ có Hoàng đế mới được xưng mình là ‘trẫm’. Tiếp nữa, đại ấn của Hoàng đế gọi là ‘tỷ’ hoặc ‘ngọc tỷ’ (玉璽), trên đó có khắc 8 chữ:

Thụ mệnh ư Thiên, Ký thọ vĩnh xương.

Có nghĩa là: Nhận mệnh từ Trời. Lâu dài và vĩnh viễn hưng thịnh

Tần Thuỷ Hoàng còn làm một việc nữa, về mặt chính trị, ông thực thi chính sách: phế phân phong, trí quận huyện (tức là phế bỏ chế độ phân đất phong hầu, thiết lập chế độ quận huyện).

Trước thời Tần, Trung Quốc thực hiện chế độ phong kiến. Cái gì gọi là ‘phong kiến’ chính là ‘phong thổ’ và ‘kiến quốc’, cũng tức là thiên tử chọn ra một miếng đất rồi phân cho một quốc quân, đây gọi là đất phong. Người nhận phong đất cần tự lập một quốc gia, tức là ‘kiến quốc’. ‘Phong thổ’ và ‘kiến quốc’ hợp lại với nhau thành ‘phong kiến’.

Với chế độ phong kiến, thì một quân vương trong phạm vi lãnh thổ của họ, thì họ có cả ‘chủ quyền’ và ‘trị quyền’, quân vương vừa hưởng được tất cả quyền lợi của lãnh thổ, nhưng phải phụ trách quản lý người dân trên mảnh đất đó.

Tần Thuỷ Hoàng loại bỏ chế độ phong kiến. Ông phân cho các quan đến quản lý và cai trị các vùng đất. Họ được quyền quản lý, nhưng không được quyền sở hữu những mảnh đất đó. Giống như trong một công ty, các quan chỉ là CEO, có trách nhiệm quản lý vận hành, nhưng người thực sự nắm giữ công ty là Chủ tịch Hội đồng Quản trị. Ở đây cũng như thế, Tần Thuỷ Hoàng đã thay đổi chế độ phân đất phong hầu khứ thành chế độ quận huyện.

Khi thảo luận chế độ của quốc gia, các đại thần có một số tranh luận rất gay gắt, đặc biệt là Thừa tướng Vương Oản. Vương Oản cho rằng có một số địa phương cách chính phủ trung ương quá xa.

Nước Tần nằm ở phía tây Trung Quốc, còn nước Yên lại ở phía bắc. Nước Tề nằm ở phía đông, giáp biển Bột Hải; còn có nước Ngô và nước Sở nữa… Những nơi này cách trung ương quá xa, cho nên Vương Oản cho rằng không phù hợp với việc trung ương quản lý trực tiếp. Vậy phải làm thế nào?

Vương Oản khuyên Tần Thuỷ Hoàng rằng: ‘Hãy đem con cái và công thần của ngài đến địa phương ấy làm quốc quân, giống như những năm đầu triều Chu, phong Chu Công đến nước Lỗ, Thiệu Công đến nước Yên, Khương Tử Nha đến nước Tề… họ thay thiên tử quản lý nơi đó’.

Tần Thuỷ Hoàng trả lời: ‘Ta thật không dễ dàng gì mới thống nhất được thiên hạ, quét sạch lục quốc, hiện nay ngươi bảo ta phong quân vương đến các quốc gia, thế chẳng phải là khôi phục lại cục diện chiến loạn thời Chiến Quốc hay sao?’. Do đó Tần Thuỷ Hoàng không đồng ý.

Khi đó còn có một người không đồng ý nữa đó là Đình uý Lý Tư. Lý Tư cũng có cùng chủ trương với Tần Thuỷ Hoàng: ‘Thật không dễ để bình định thiên hạ, diệt hết quốc gia, nay lại phong quốc gia. Hà tất phải làm như thế!’.

Tần Thuỷ Hoàng đồng ý với kiến nghị của Lý Tư, đó là không phân đất phong hầu nữa, nhà Tần sẽ thực hiện chế độ quận huyện, chia thiên hạ thành 36 quận (tương đương với 36 tỉnh), mỗi quận phân thành một số huyện, sau đó phái Quận thú đến phụ trách quản lý quận đó, phái Huyện lệnh hoặc Huyện trưởng để quản lý huyện.

Nhưng đại thần Vương Oản vẫn phản đối. Bởi vì ở những địa phương rất xa thì rất khó quản lý. Nếu phái quan đến vùng đất ở xa, vị quan ấy sẽ không có bất cứ trao đổi gì với chính phủ trung ương, bởi vì một chuyến đi của ông ấy có thể mất vài tháng hoặc nửa năm mới đến được địa phương. Viên quan có sự việc gì muốn xin ý kiến của Hoàng đế, Hoàng đế phê chuẩn thì phải một năm mới tới, do đó địa phương này chỉ có thể tự trị.

Vậy Tần Thuỷ Hoàng đã giải quyết vấn đề này như thế nào? Chúng tôi sẽ kể tiếp trong tập tiếp theo, cảm ơn bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.

https://www.youtube.com/watch?v=yq4hcpOLJ08