“Phần con – phần người”

Người Việt có một cách nói rất phổ biến khi bàn về đạo đức:

“Con người là sự kết hợp giữa phần ‘con’ và phần ‘người’. Phần ‘con’ là bản năng, phần ‘người’ là đạo lý.”

Nghe qua có vẻ triết lý, sâu sắc. Nhưng thực chất — đây chỉ là một sự ngụy biện ngôn ngữ.

Không phải ngôn ngữ nào cũng chơi chữ

Cách chia “con-người” thành hai phần — “con” và “người” — chỉ xuất hiện trong tiếng Việt. Nếu bạn dịch sang tiếng Anh (“human being”) hay tiếng Trung (人類 / 人), thì không có sự tách rời như vậy.

• Tiếng Anh không nói “hu-man” là “hư” và “man”.

• Tiếng Trung không nói “nhân loại” là “nhân” và “loại”.

Vậy mà một số người Việt lại dựa vào đặc điểm ngữ âm tình cờ của tiếng mẹ đẻ để xây dựng cả một hệ thống đạo lý về nhân tính và bản năng. Đó là một sự lạm dụng ngôn ngữ để gán nghĩa sai lệch.

“Phần con” thật ra là gì?

Thật trớ trêu, từ “con” trong tiếng Việt khi gắn với chữ “người” không hề mang nghĩa “con vật” như nhiều người nghĩ. Trong hầu hết ngữ cảnh, “con” là tiền tố biểu thị sự trân trọng, như:

• Con cháu

• Con cái

• Con dân

• Con em

“Con người” vì thế không phải là sự pha trộn giữa thú tính và đạo đức, mà là cách gọi thân thương, thiêng liêng cho một sinh mệnh có ý thức.

Ngụy biện để né tránh trách nhiệm đạo đức

Hậu quả lớn nhất của lối nói “phần con – phần người” là nó tạo ra vùng xám cho cái sai.

• Khi một người tham lam: “Vì ai cũng có phần con.”

• Khi một người phản bội: “Vì phần con trỗi dậy.”

• Khi một người bạo lực, dâm dục, vô cảm: “Lỗi là bản năng.”

Tất cả đều là những lời biện minh tinh vi, biến đạo đức thành một món hàng tùy chọn — khi thì cao cả, khi thì buông thả, nhưng luôn có lý do.

Chúng ta bắt đầu chấp nhận cái sai, cái ác, cái hèn — chỉ vì nghĩ rằng đó là một phần tất yếu của “phần con”.

Nhưng nếu vậy, thì con người khác gì thú vật?

Con người là con người — không cần chia đôi

Con người không cần có “phần con” mới được gọi là người. Chính khả năng biết ăn năn, tự vấn, hướng thiện — mới là thứ làm nên phẩm giá của con người.

• Con thú không biết hối hận sau khi giết.

• Con thú không biết cúi đầu khi làm tổn thương kẻ khác.

• Con thú không cần lý tưởng, không biết hi sinh vì điều tốt đẹp.

Chính vì con người có khả năng từ chối bản năng, nên mới đáng gọi là “người”.