Xuân thu Chiến quốc (65) Mạnh Thường Quân: Nuôi anh hùng hào kiệt khắp thiên hạ

Dựa theo ghi chép trong “Sử Ký – Mạnh Thường Quân liệt truyện”: Mạnh Thường Quân tên thật là Điền Văn. Ông là một thành viên thuộc hoàng tộc nước Tề. Phụ thân của Điền Văn tên Điền Anh, phụ thân của Điền Anh chính là tướng quốc của Tề Uy vương. Sau khi Mạnh Thường Quân lớn lên cũng kế thừa chức vị của ông nội mình, trở thành tướng quốc nước Tề.

Tề Mẫn vương khi đó là anh em chú bác của Mạnh Thường Quân. Ngay từ lúc nhỏ, Mạnh Thường Quân đã khác với những đứa trẻ khác. Mẹ ông là tiện thiếp của Điền Anh, ngày ông chào đời là ngày 5 tháng 5, cũng không biết vì sao Điền Anh lại cho rằng đứa trẻ này là điều không may, nên đã lệnh cho người mẹ phải sát hại ông.

Thời đó, người ta đồn rằng đứa trẻ sinh vào ngày 5 tháng 5, một khi lớn lên cao bằng khung cửa thì sẽ mang đến điều dữ cho cha mẹ. Nhưng người mẹ tất nhiên không nỡ, bà liền che giấu rồi nuôi nấng đứa con này.

Khi Mạnh Thường Quân được 5 tuổi, phụ thân biết được Mạnh Thường Quân vẫn còn sống thì vô cùng giận dữ, trong cơn thịnh nộ, ông đã quát hỏi mẹ của Điền Văn rằng: “Không phải ta đã bảo ngươi giết chết đứa trẻ này rồi sao, sao nó vẫn còn sống đến giờ?”.

Lúc đó Mạnh Thường Quân mới có 5 tuổi, một đứa trẻ vẫn còn rất nhỏ. Nhìn thấy cha mình nổi cơn thịnh nộ như thế, ông không những không sợ hãi, trái lại còn đến trước mặt cha rồi hỏi một câu rằng: “Vận mệnh của con người là do ông Trời quyết định, hay là do cái khung cửa quyết định?”.

Cha ông nghe xong liền á khẩu, không biết phải trả lời thế nào. Mạnh Thường Quân tiếp lời: “Nếu vận mệnh là do ông Trời quyết định, thế thì có can hệ gì với cái khung cửa kia? Còn nếu mệnh của con là do chiều cao của khung cửa quyết định, thế thì đợi khi con lớn lên, phụ thân cứ việc nâng cái khung cửa nhà chúng ta lên cao hơn một chút, không phải là xong chuyện rồi sao?”.

Điền Anh nghĩ lại, thấy mình thật sự hồ đồ. Ông thấy đứa con này thật không tầm thường, vậy nên đã giữ đứa trẻ này lại và bồi dưỡng.

Một hôm, Mạnh Thường Quân trò chuyện với cha mình, khi đó Mạnh Thường Quân vẫn còn là một đứa bé. Cậu bé nói: “Phụ thân, con hỏi người một vấn đề. Con trai của con trai gọi là gì”.

Điền Anh trả lời: “Gọi là cháu nội”.

Mạnh Thường Quân lại hỏi: “Thế cháu nội của cháu nội thì gọi là gì?”.

Điền Anh bình tĩnh trả lời: “Gọi là cháu cố”.

Mạnh Thường Quân lại hỏi: “Thế cháu nội của cháu cố thì lại gọi là gì đây?”.

Điền Anh không sao trả lời được. Mạnh Thường Quân nói: “Cha, người xem, tình huống nhà chúng ta hiện giờ, phụ thân người đã làm tể tướng ba triều của nước Tề, ruộng đất và tài sản của nước Tề không hề tăng thêm, nhưng của cải trong nhà chúng ta lại tăng thêm rất nhiều, người hầu và thê thiếp trong nhà chúng ta đều có thịt ăn, còn những kẻ sĩ ngay đến cả cơm gạo thô cũng không có để ăn.

Thê thiếp trong nhà chúng ta, lụa là gấm vóc mặc không hết, còn những kẻ sĩ, ngay đến cả quần áo vải thô cũng không có mà mặc. Thế thì người tích cóp nhiều tiền của như vậy, rốt cuộc để lại cho ai đây? Để lại cho cháu nội của cháu nội của cháu nội người chăng? Mà người này ngay đến cả tên họ là gì, xưng hô thế nào, cha cũng không biết được, thế thì để lại tài sản cho họ hỏi có tác dụng gì chứ? Vậy nên, điều chúng ta cần làm nhất hiện giờ chính là bồi dưỡng nhân tài”.

Phụ thân của Mạnh Thường Quân nghe vậy cảm thấy đứa nhỏ này nói rất có lý, nên đã để ông phụ trách việc chiêu đãi tân khách.

Vào thời Chiến Quốc, tính lưu động của nhân tài là hết sức lớn. Danh tiếng của Mạnh Thường Quân đã được những người tài lưu động truyền khắp thiên hạ. Câu chuyện này nói rõ “người mà không biết nghĩ xa, ắt có mối lo gần”. Mạnh Thường Quân kỳ thực đã nêu ra hai vấn đề với cha ông:

Thứ nhất, tài sản vốn không phải là điều quan trọng nhất, tài sản nhất định phải cần được lưu thông. Nếu người giàu thì ít, có tiền không có chỗ để tiêu xài, hoặc tiêu xài không hết, trong khi nhiều người nghèo lại không có tiền để tiêu, thì số tài sản đó sẽ bị ứ tắc, không thể lưu thông ngoài xã hội nữa. Vậy nên, một quốc gia nếu có sự chênh lệch giàu nghèo quá lớn thì sẽ vô cùng nguy hiểm, đối với việc phát triển kinh tế sẽ có chỗ hại rất lớn. Mạnh Thường Quân mong rằng phụ thân ông có thể dùng tiền để bồi dưỡng nhân tài.

Vấn đề thứ hai chính là nói: Đối với một quốc gia, nhân tài mới là thứ quan trọng nhất, còn quan trọng hơn tài sản rất nhiều. Vậy nên, Mạnh Thường Quân đã bắt đầu làm một công việc gọi là dưỡng sĩ, tức là nuôi dưỡng kẻ sĩ. Vậy thì “sĩ” là khái niệm gì?

Chế độ chính trị thời nhà Chu gọi là tông pháp (lấy dòng tộc làm trung tâm). Nhà Chu gọi phạm vi thế giới dưới sự cai quản của mình là thiên hạ. Thiên hạ cần có một người đến quản lý, thế thì người này chính là thiên tử. Thiên tử nắm giữ thiên hạ, thế thì con trai cả của thiên tử, chính là con trai của người vợ cả, sau này sẽ được làm thiên tử.

Thế thì những đứa con khác của thiên tử thì phải làm sao đây? Thiên tử lấy một phần đất trong thiên hạ chia cho những người con trai khác của mình, để họ cai quản, địa vị của những người con này gọi là chư hầu, lãnh thổ của chư hầu gọi là bang quốc.

Con trai cả của chư hầu vẫn sẽ làm chư hầu, chư hầu cũng phải phân chia đất trong bang quốc của mình cho những người con trai khác của họ, mảnh đất như vậy được gọi là thái ấp. Người thống trị của thái ấp này gọi là đại phu.

Con trai cả của đại phu vẫn sẽ làm đại phu, những con trai khác của đại phu gọi là “sĩ”. Đại phu cũng phải chia mảnh đất trong thái ấp của mình cho những đứa con khác. Mảnh đất này gọi là lộc điền. Vậy nên, thiên tử là có được cả thiên hạ, chư hầu có bang quốc, đại phu có thái ấp, kẻ sĩ có lộc điền.

Thiên tử, chư hầu, đại phu, và kẻ sĩ, bốn giai tầng này thuộc về tầng lớp quý tộc, quý tộc có quyền lợi nhận được giáo dục. Đến thời Chiến Quốc, rất nhiều “sĩ” đã mất đi miếng đất của mình, cũng có thể là bởi nhân khẩu gia tăng hoặc là bởi nguyên nhân này khác. Những kẻ sĩ đã mất đất này không còn có thể dựa vào sản xuất nông nghiệp để duy trì cuộc sống nữa, mà họ sống nhờ vào một sở trường nào đó của mình.

Bởi sĩ từng được giáo dục, vậy nên họ đều có sở trường riêng của mình. Ví như nói, người có tài văn chương được gọi là văn sĩ, người giỏi võ nghệ được gọi là võ sĩ, người lắm mưu lược được gọi là mưu sĩ, người giỏi ăn nói được gọi là biện sĩ (tức là người biết hùng biện).

Vậy nên, thời Chiến Quốc chính là đã xuất hiện một giai tầng vô cùng đặc thù như vậy, chính là kẻ sĩ, họ dựa vào tuyệt kỹ của mình, liên tục qua lại giữa các nước, họ dùng học vấn, tài năng của mình để mưu sinh. Công việc mà Mạnh Thường Quân đang làm chính là nuôi dưỡng kẻ sĩ.

Mạnh Thường Quân nuôi dưỡng kẻ sĩ rất khéo. Trong “Mạnh Thường Quân liệt truyện” có viết, trong lúc Mạnh Thường Quân tiếp chuyện với một người, phía sau ông có đặt một tấm bình phong, phía sau bình phong, có một người phụ trách ghi chép lại nội dung của cuộc trò chuyện.

Ví như nói có một người rất có tài, Mạnh Thường Quân trong lúc trò chuyện với người đó, sẽ hỏi han tình hình trong nhà của anh ta, ví như trong nhà có khó khăn gì không, hoặc là anh có người thân, bạn bè nào đặc biệt xem trọng hay không… Kẻ sĩ này trò chuyện với Mạnh Thường Quân xong, vừa về đến nhà không lâu thì Mạnh Thường Quân đã gửi một phần quà đến nhà anh ta, khiến kẻ sĩ này vui mừng quá đỗi, vậy nên họ đối với Mạnh Thường Quân cũng rất mực trung thành.

Mạnh Thường Quân nuôi kẻ sĩ, dù người này có tài hay không, chỉ cần là người tự nhận mình là kẻ sĩ, Mạnh Thường Quân đều thu nhận cả, tiếng tăm của Mạnh Thường Quân cũng ngày một lớn.

Năm 299 TCN, Tần Chiêu Tương vương cho mời Mạnh Thường Quân đến nước Tần. Mạnh Thường Quân vừa đến nước Tần, vua Tần lập tức chọn ngày lành để lập Mạnh Thường Quân làm thừa tướng. Tướng quốc của Tần là Sư Lý Tật sợ Mạnh Thường Quân sẽ cướp mất quyền hành của mình, bèn cùng những đại thần khác tâu với Tần vương rằng: “Mạnh Thường Quân là công tử nước Tề, là anh em chú bác của Tề vương, và là hoàng thân nước Tề, nếu lập hắn làm thừa tướng nước Tần, tất hắn sẽ phải nghĩ đến nước Tề trước, rồi mới nghĩ đến Tần. Cứ lý mà suy, Mạnh Thường Quân đã có cái tài trù liệu mọi việc, không việc nào sai, lại có nhiều tân khách giúp đỡ, nếu hắn mượn quyền Tần để mưu ngầm cho Tề, thì nước Tần nguy mất”.

Tần Chiêu Tương vương nghe vậy thấy rất có lý, liền trả lời: “Nếu vậy thì cho hắn về hay sao?”.

Chúng đại thần lại nói: “Không thể cho về, Mạnh Thường Quân ở Tần đã hơn một tháng rồi, môn khách đi theo có đến ba nghìn người, những người này đã lai vãng, đã thuộc làu mọi ngóc ngách trong kinh đô nước Tần, đều biết hết việc lớn nhỏ của Tần, nếu nay để cho hắn về thì đúng là thả hồ về rừng, tất có hại cho an nguy của nước Tần”.

Thế là Tần Chiêu Tương vương bèn giam lỏng Mạnh Thường Quân, chuẩn bị xử lý ông.

Nhưng đúng lúc ấy, Kinh Dương Quân nghe được cái mưu của vua Tần liền đến yết kiến Mạnh Thường Quân, nói rõ cho biết.

Kinh Dương Quân là em trai của Tần vương, thời Kinh Dương Quân còn làm con tin ở Tề, ông đã được Mạnh Thường quân đối đãi rất hậu, ngày ngày cùng ăn cùng uống, khi về lại được tặng mấy thứ đồ quý, Kinh Dương Quân vẫn rất lấy làm biết ơn. Mạnh Thường Quân biết chuyện Tần vương muốn xử lý mình thì rất lo sợ. Kinh Dương Quân nói: “Tần vương cũng chưa biết đâu. Trong cung có nàng Yên Cơ rất được vua yêu mến, nói gì vua cũng nghe. Ngài có thứ gì quý nhất, tôi sẽ vì ngài đem dâng lên Yên Cơ, nhờ nàng ấy nói cho một lời, thả ngài về nước, may ra có thể thoát họa được”.

Mạnh Thường Quân nghe vậy liền mượn dùng cửa ải người đẹp. Ông liền đem hai đôi bạch bích, nhờ Kinh Dương Quân đem dâng lên Yên Cơ, xin nàng giải cứu cho. Yên Cơ nói: “Thiếp rất thích áo lông chồn trắng. Nghe nói ở nước Tề vẫn có thứ áo ấy, nếu cho thiếp một cái, thiếp sẽ nói cho, chứ thứ ngọc bích này thiếp không dùng làm gì”.

Mạnh Thường Quân vốn có cái áo lông chồn trắng, lông dài hai thước, sắc trắng như tuyết, giá đáng nghìn vàng, thực là của quý có một không hai. Nhưng ông đã dùng làm lễ vật và đem dâng cho Tần vương. Vua Tần mặc áo này đi vào cung, khoe với nàng Yên Cơ. Yên Cơ nói: “Áo ấy cũng nhiều người có, cũng đâu phải báu vật gì!”. Tần vương nói: “Giống chồn, nếu không sống vài nghìn năm thì sắc không trắng, cái áo này là lấy những miếng da nách giống chồn ghép lại mà thành ra, là một thứ da thuần trắng, cho nên giá trị rất cao. Tề là một nước lớn ở Sơn Đông, cho nên mới có thứ áo quý này”.

Thế là Yên Cơ cũng thèm muốn chiến áo này, nên đã ra điều kiện với Mạnh Thường Quân.

Kinh Dương Quân về báo cho Mạnh Thường Quân về điều kiện của Yên Cơ, Mạnh Thường Quân than thở nói: “Chỉ có một cái áo, tôi đã đem dâng lên Tần vương rồi, bây giờ biết lấy đâu ra được nữa?”.

Kinh Dương Quân thưa lại với Yên Cơ, Yên Cơ thản nhiên nói: “Cái đó thiếp không cần biết, nếu thiếp không có được chiếc áo đó, thì tất cả bọn họ đừng hòng nghĩ đến chuyện quay về”.

Mạnh Thường Quân hết đường xoay sở, hỏi khắp tân khách xem có ai kiếm được thứ áo trắng giống hệt như cái đó không, ai nấy đều im lặng không đáp. Cuối cùng, có một kẻ sĩ đứng ra, nói là có thể kiếm được. Mạnh Thường Quân hỏi: “Nhà ngươi có kế gì kiếm được thứ áo cầu ấy?”.

Môn khách đó nói: “Tôi có thể giả làm chó, lấy trộm chiếc áo khoác đó về đây, nó không phải cất trong kho của Tần vương hay sao?”

Mạnh Thường Quân nghe xong thì cười lớn, rồi cho người môn khách này đi xử lý.

Đến đêm khuya, môn khách ấy mặc quần áo như con chó, chui qua cái lỗ chó, lẻn vào trong kho, lúc trộm áo có phát ra tiếng động. Binh lính canh giữ kho nghe thấy, liền chạy đến xem rốt cuộc đã xảy ra chuyện gì? Người môn khách này đã giả tiếng chó sủa, nghe giống y hệt. Binh lính tưởng là chó nên không nghi ngờ gì. Môn khách trộm chiếc áo, đem cho Mạnh Thường Quân, Mạnh Thường Quân đưa cho Kinh Dương Quân để đem dâng lên Yên Cơ.

Yên Cơ vui mừng quá, bà đã chuẩn bị một buổi đêm cùng Tần vương uống rượu. Đúng lúc Tần vương uống rượu cao hứng, Yên Cơ nói rằng: “Thiếp nghe nước Tề có Mạnh Thường Quân là bậc đại hiền trong thiên hạ. Mạnh Thường Quân đang làm tướng Tề, không muốn sang Tần, vì Tần vương nên mới đến. Bệ hạ chẳng dùng thì thôi, sao lại muốn giết người ta? Mời tướng quốc của người ta đến, không có cớ gì mà giết đi, đại vương sẽ mang tiếng xấu hãm hại người hiền tài, thiếp e rằng: hiền sĩ thiên hạ không còn ai dám đến nước Tần nữa!”.

Có thể đêm hôm đó Tần vương đã uống quá chén, hoặc do đêm khuya buồn ngủ, Tần vương liền nói: “Thế chúng ta cứ thả Mạnh Thường Quân về vậy”. Rồi Tần Chiêu Tương vương bèn phê một đạo công văn, cấp giấy trạm thả Mạnh Thường Quân về nước Tề.

Mạnh Thường Quân có được giấy trạm của Tần vương thì mừng lắm, hệt như có được bùa hộ mệnh vậy. Trong bọn môn khách có người khéo làm giấy tờ giả mạo, họ đã giúp Mạnh Thường Quân đổi họ tên trong giấy trạm đi. Nhóm người gấp rút ra đi ngay trong đêm. Đến Hàm Cốc quan thì mới nửa đêm, cửa quan đã khóa chặt từ lâu. Ra khỏi cửa Hàm Cốc chính là ra khỏi nước Tần. Mạnh Thường Quân sợ có quân đuổi theo, nóng lòng muốn ra khỏi cửa quan ngay. Nhưng cửa quan đóng mở đã có giờ nhất định, đêm đến khi vắng bóng người rồi thì đóng, sáng hôm sau đợi đến khi gà gáy mới mở.

Khi đó cũng chính là lúc canh hai, tầm khoảng 3 giờ sáng, sắc trời còn tối. Mạnh Thường Quân cùng đám tân khách đứng ùn cả lại trước cửa Hàm Cốc, trong lòng lo lắng bồn chồn, muốn chờ đến khi nghe thấy tiếng gà gáy. Ngay lúc mọi người đang nóng lòng nhất, bỗng có tiếng gà gáy từ trong bọn môn khách vang ra. Mạnh Thường Quân lấy làm lạ, nhìn xem thì hóa ra trong bọn môn khách có người khéo bắt chước tiếng gà gáy, thanh âm giống hệt, đã rõ lại còn vang xa. Thế là bao nhiêu gà ở quanh đó đều gáy theo.

Thời ấy chưa có đồng hồ, lính canh nghe thấy tiếng gà gáy tưởng là trời đã sáng thật, liền tỉnh dậy xem. Họ nhìn thấy nhóm người của Mạnh Thường Quân có giấy trạm của Tần vương, thì liền cho mở cổng thành, Mạnh Thường Quân cùng đám tân khách gấp rút lên đường.

Mạnh Thường Quân vừa đi chưa lâu thì truy binh của Tần vương cũng đã đến nơi. Bởi vì Tần vương nửa đêm tỉnh giấc, bỗng cảm thấy có gì đó không đúng, liền sai người đuổi theo ngay trong đêm. Đuổi đến cửa Hàm Cốc, binh lính giữ cửa nói mới nãy đã có một đám người đi qua, truy binh đòi xem sổ tên thì không thấy tên Mạnh Thường Quân đâu, họ nghĩ chắc bọn người Mạnh Thường Quân vẫn chưa đến, thế là mai phục dưới cổng thành. Nhưng đợi đến khi trời sáng cũng chẳng thấy người đâu, tướng truy binh mới hỏi lính canh cửa: Đám người đó trông như thế nào?

Binh sĩ canh cửa thuật lại, truy binh vừa nghe liền biết đó chính là bọn người Mạnh Thường Quân, biết không thể đuổi kịp được nữa, họ bèn trở về báo lại với Tần vương. Tần Chiêu Tương vương than rằng: “Mạnh Thường quân có cái cơ mưu quỷ thần bất trắc, thật là bậc hiền sĩ trong thiên hạ!”.

Về sau, Tần vương sai người lấy áo cầu lông chồn trắng ra để mặc, người hầu tâu là đã bị kẻ trộm lấy mất. Đến khi Tần vương thấy nàng Yên Cơ mặc, vua tra hỏi kỹ, mới hiểu là người khách của Mạnh Thường quân lấy trộm. Không trách ái phi của mình được, Tần vương lại than rằng: “Đám tân khách trong nhà Mạnh Thường Quân đông như chợ, hạng nào cũng có, nước Tần ta thực chưa có bằng!”. Rồi Tần vương lấy áo hồ cừu tặng cho nàng Yên Cơ, ông cũng không trị tội binh lính trông coi quốc khố.

Câu chuyện trên đây đã để lại một câu thành ngữ, gọi là “chó sủa gà gáy”. Hai môn khách học tiếng chó sủa gà gáy này khi mới đến nhà của Mạnh Thường Quân, thì ai nấy cũng đều xem thường họ. Không ngờ đến lúc then chốt nhất, chính hai người này đã cứu tính mạng của Mạnh Thường Quân.

Các bạn nếu từng đọc bài viết của Vương An Thạch thời nhà Tống thì sẽ thấy rằng: Vương An Thạch rất không tán đồng việc Mạnh Thường Quân nuôi đám nhân sĩ “gà gáy chó sủa” này. Vương An Thạch nói Mạnh Thường Quân suốt ngày ở cùng đám người “chó sủa gà gáy” đó, vậy nên những người thật sự có tài sẽ không nương nhờ Mạnh Thường Quân.

Nói như vậy cũng có lý. Chúng ta thấy trong đám 3000 tân khách đó của Mạnh Thường Quân, nếu như có một hoặc hai người là nhân tài nhất đẳng, thì nước Tề sẽ không đến nông nỗi như sau này.

Thời Tam Quốc, Tư Mã Huy từng nói với Lưu Bị rằng: “Ngọa Long, Phượng Sồ, chỉ cần được một trong hai người này là sẽ có được thiên hạ”. Lưu Bang nói ông có được thiên hạ chủ yếu nhờ vào ba người, chính là “Hán sơ tam kiệt”: Trương Lương, Tiêu Hà, Hàn Tín. Còn Mạnh Thường Quân nuôi đám 3000 tân khách này, trong đó có những người là hào kiệt trong giang hồ, cũng có nhiều người là sau khi phạm tội rồi sợ bị truy cứu, liền chạy đến chỗ Mạnh Thường Quân. Qua đây chúng ta thấy Mạnh Thường Quân rất giống với Tiểu Toàn Phong Sài Tiến trong “Thủy Hử truyện”.

Mạnh Thường Quân trên đường từ nước Tần về lại Tề, giữa đường có ghé qua nước Triệu. Ở đây có một công tử khác của nước Triệu tên là Bình Nguyên Quân Triệu Thắng. Ông cũng là người dưỡng sĩ giống Mạnh Thường Quân. Bình Nguyên Quân nghe nói Mạnh Thường Quân đến liền đích thân ra nghênh đón. Ai nấy trong đô thành nước Triệu biết Mạnh Thường Quân đến, họ đều thi nhau tới xem mặt, vì danh tiếng ông đã sớm vang khắp thiên hạ.

Vốn dĩ mọi người đều cho rằng Mạnh Thường Quân phải là một đại trượng phu cao lớn vạm vỡ, nhưng kết quả nhìn thấy chỉ là một gã lùn thấp bé. Nhiều người thất vọng, một số người xúm lại bàn tán cười cợt, kết quả chọc giận Mạnh Thường Quân.

Mạnh Thường Quân cũng chẳng nói gì, nhưng các môn khách đã để ý thấy điều này. Đêm hôm ấy, những kẻ dám cười Mạnh Thường Quân đều bị mất đầu. Bình Nguyên Quân biết đó là do môn khách của Mạnh Thường Quân làm ra, nhưng cũng không hỏi đến. Vậy nên chúng ta có thể thấy: Những môn khách này của Mạnh Thường Quân, cũng có kẻ rất giống Lý Quỳ trong “Thủy Hử truyện”. Một số người khá lỗ mãng, đến nước khác mà còn dám giết người.

Thái sử công Tư Mã Thiên từng đặt chân đến đất Tiết, là đất phong của Mạnh Thường Quân, nơi đây rất gần nước Lỗ. Sơn Đông lại được gọi là vùng đất Lỗ – Tề.

Nước Lỗ chính là quê hương của Thánh nhân Khổng Tử, theo lý mà nói, phong tục sẽ phải vô cùng thuần hậu mới phải. Nhưng khi Tư Mã Thiên đến đất Tiết khảo sát, thấy đất Tiết có rất nhiều cường hào ác bá, có cả anh hùng trượng nghĩa. Tư Mã Thiên hỏi: “Cớ sao phong tục nơi đây lại thành ra như vậy?”. Có người trả lời rằng, Mạnh Thường Quân đã chiêu mộ cả những kẻ gian, cả những hào kiệt từ khắp thiên hạ. Nguyên nhân đại khái có hơn sáu vạn hộ dân chạy đến đất Tiết.

Cảm ơn bạn đã theo dõi video này, hẹn gặp lại bạn trong những tập tiếp theo.

https://www.youtube.com/watch?v=IhVuNib9h2E